28 دی 1400
دمای مشهد: 02
ورود | ثبت نام

هنر «عباسقلی‌خان» و بی‌خبری ما

از عباسقلی‌خانی که مردم مشهد در ذهن دارند تا آن «واقف بزرگ دوران صفویه» زمین تا آسمان فاصله است
عباسقلی خان

از عباسقلی خانی که مردم مشهد در ذهن دارند تا آن «بیگلربگ» و «واقف بزرگ دوران صفویه»، زمین تا آسمان فاصله است. عباسقلی خان گزارش ما همان کسی است که مدرسه عباسقلی خان را ساخت و 76پارچه آبادی وقفش کرد. مدرسه ای که اکنون تنها مدرسه قدیمی به جامانده از دوره صفویه است و همچنان کاربری مدرسه دارد و در این مدت چند هزار طلبه را تربیت کرده است.

حدود 400سال از حضورش در خراسان می گذرد و هنوز نامش برای بسیاری از مردم مشهد و ایران آشناست. حرف خرید وسایل کوهنوردی که می شود، بسیاری بازار عباسقلی خان ورد زبانشان است، بازاری که در اصل نامش «سرای عزیزالله اف» است، اما به واسطه مسیر دسترسی آن که از کوچه موقوفه عباسقلی خان می گذرد، نزد مردم به همین نام معروف شده است.

مردم مشهد و ایران به واسطه یک شعر معروف منسوب به ایرج میرزا هم عباسقلی خان را می شناسند. همان که هنوز هم برای نشان دادن نسبت موروثی ادب پدر و پسری زمزمه می شود: «داشت عباسقلی خان پسری، پسر بی ادب و بی هنری، نام او بود علیمردان خان...»

حال آنکه از این عباسقلی خانی که مردم مشهد در ذهن دارند تا آن «بیگلربگ» و «واقف بزرگ دوران صفویه»، زمین تا آسمان فاصله است. عباسقلی خان گزارش ما همان کسی است که مدرسه عباسقلی خان را ساخت و 76پارچه آبادی وقفش کرد. مدرسه ای که اکنون تنها مدرسه قدیمی به جامانده از دوره صفویه است و همچنان کاربری مدرسه دارد و در این مدت چند هزار طلبه را تربیت کرده است.

 این عباسقلی خان همان بیگلربگ خراسان بزرگ، والی یا استاندار امروزی است، که روزگاری در عهد صفویه خطر هجوم ازبک ها را از سر مردم مشهد و خراسان دور کرد. اما این ویژگی های عباسقلی خان تاکنون کمتر شنیده شده است و او بیشتر به همان 2شاخصه ای نزد مردم شناخته می شود که چندان نمی تواند معرفش باشد.

 بی شک دلیل ناآشنابودن مردم با عباسقلی خان کوتاهی آن ها نیست. چیز بیشتری برای شناخت در دسترسشان نبوده است. درِ مدرسه عباسقلی خان همیشه به روی مردم عادی بسته بوده است و با اینکه سال81 در هفته وقف بازدید عمومی از آن ممکن شد و همان زمان هم وعده داده شد در آینده نزدیک در روزهای خاصی از هفته بازدید از این مدرسه برای مشهدی ها و زائران مجاز می شود، این اتفاق هرگز رخ نداد. 

اکنون هم با وجود موافقت تولیت مدرسه با فراهم شدن امکان بازدید از این بنای میراثی، مدیریت مدرسه قوانین سختی درباره حضور زائران به ویژه خانم ها دارد. در موزه بزرگ خراسان در کوهسنگی و موزه‌های دیگر شهر نیز جایی و عکس و سندی برای معرفی او به مردم مشهد وجود ندارد.

حضور ده ها تن از نوادگان عباسقلی خان در مشهد با نام های خانوادگی چون شاملو، شاملو صفوی، وکیلی و... این امیدواری را ایجاد می کند که شاید با یک فراخوان بتوان تصاویر و سندهای فراوانی از نوادگان عباسقلی خان جمع آوری کرد.

 اسنادی که نسل به نسل در خانواده ها چرخیده است و اکنون می تواند محتوای یک موزه به نام این مرد بزرگ تاریخ مشهد باشد. هدف این گزارش هم یافتن همین اسناد است. سراغ 2خانواده از نوادگان عباسقلی خان رفتیم. گپ و گفت ما با آن ها از آن نشان دارد که اسناد خوبی در پستوی خانه ها خاک می خورد.

 

شعر بی هنریِ «علیمردان خان»، توطئه «پاکروان» بود

وقف نامه های مهمی در خراسان وجود دارد که به شناخت بهتر تاریخ این شهر و استان کمک می کند. این را مهدی سیدی، که زمانی در مرکز خراسان شناسی (سال های۷۶تا۸۰) مدیریت گروه «تاریخ و جغرافیای تاریخی» را برعهده داشته است، می گوید.

 او و گروهش برای شناخت بهتر تاریخ، شروع به جمع آوری اسناد 50وقف نامه مهم خراسان مانند وقف نامه گوهرشاد، علیشاه افشار، سروقدی ها، عباسقلی خان و... می کنند. نتیجه کارهای آنان اکنون در کتابی به نام «بیست وقف نامه» که شامل وقف نامه عباسقلی خان هم می شود، چاپ شده است.

این خراسان پژوه سپس گریزی به تاریخچه خاندان شاملو می زند و می گوید: این دودمان به اندازه یک سلسله شاهنشاهی تاریخ دارند. در دوران صفویه برای مرزداری ایران در برابر خطر حمله ازبک ها و ترکمن ها، برخی قبایل ترک نژاد شیعه مذهب، از شام، روم و به طور کلی غرب، به شرق ایران و خراسان آمدند.

 در میان این اقوام که «شاملو»، «روملو» و... نام داشتند، شاملوها قدرت بیشتری داشتند و بیگلربگ و والی خراسان از میان این قوم که در هرات مستقر بودند انتخاب می شد. شاه عباس اول هم نزد این خاندان بزرگ شدند و به همین علت بعد از به سلطنت رسیدن آن ها، قدرت خاندان شاملو بیشتر شد.

چنان که این استاد تاریخ تعریف می کند، عباسقلی خان از بزرگان قوم شاملوست که زمانی بیگلربگ و والی خراسان بود و دستور ساخت مدرسه عباسقلی خان را به وزیر و پیشکارش، «سعدالدین محمد»، داد. در سردر بنا تاریخ ساخت آن 1077قمری حک شده است. یک سال بعد عباسقلی خان 76پارچه آبادی را وقف مدرسه و متولی آن را بزرگ ترین فرزند پسر خانواده منصوب کرد.

موقوفات عباسقلی خان نظر پاکروان را جلب می کند و او تصمیم می گیرد پاپوشی برای این خانواده درست کند و با کمک آن، موقوفاتشان را مصادره کند

به گفته سیدی، این رسم تا زمان استانداری پاکروان ادامه داشته است، اما پاکروان که استاندار و نایب التولیه آستان قدس رضوی می شود، تلاش می کند بسیاری از اموال مردم و موقوفه ها را به نفع آستان قدس مصادره کند. چنان که در همین دوره بخشی از موقوفات گوهرشاد هم به نام آستان قدس ثبت می شود.

نویسنده کتاب تاریخ مشهد معتقد است موقوفات عباسقلی خان نظر پاکروان را جلب می کند و او تصمیم می گیرد پاپوشی برای این خانواده درست کند و با کمک آن، موقوفاتشان را مصادره کند. شعر عباسقلی خان و پسر بی هنرش، علیمردان خان، هم با همین سیاست در میان مردم پخش می شود و دهان به دهان می چرخد.

او می گوید: شاید از قضا در آن روزگار علیمردان خانی هم متولی مدرسه عباسقلی خان بوده و شاید بی کفایت و لاابالی هم بوده اما این خانواده آدم های بزرگ بسیاری داشته و پخش این شعر فقط یک توطئه بوده است برای تصاحب موقوفه عباسقلی خان. براساس تاریخ، بعد از گرفتن تولیت از خاندان عباسقلی خان، تا سال86 مدرسه عباسقلی خان را اوقاف اداره می کرد.

 

وکیلی ها و عباسقلی خان دوره قاجار

پراکندگی اسناد به جامانده از عباسقلی خان در مراکز آرشیوی مانند سازمان اسناد و کتابخانه ملی، مرکز اسناد آستان قدس رضوی، اداره کل اوقاف و همچنین نزد متولیان مدرسه عباسقلی خان و نوادگان دیگر او که در شهرهای هرات، تربت جام، باخرز، مشهد و... زندگی می کنند، باعث شده است امروز جمع آوری محتوا برای شناخت عباسقلی خان یک مشکل بزرگ باشد.

 بسیاری از نوادگان عباسقلی خان حالا بعد از گذشت چندین نسل همدیگر را نمی شناسند و پراکنده شده اند.خانواده وکیلی اسنادی دارند که نشان می دهد نسلشان به «عباسقلی خان وکیل الدوله» در دوره ناصرالدین شاه قاجار می رسد.

 این عباسقلی خان یک دختر و 2پسر داشته است که پسر بزرگش در جوانی فوت می کند. پاشاخان، یگانه فرزند پسر باقی مانده عباسقلی خان، لقب ها و شغل های مختلفی داشته است، از زرین قلم تا سردار باخرز و سفیر و وکیل ایران در شوروی سابق.

 مهرانگیز وکیلی، فرزند پاشاخان، که امروز حدود 90سال دارد، اسنادومدارکی از روزگار گذشته دارد که شاید با عباسقلی خان دوره صفویه هم بی ارتباط نباشد. اسناد و تصاویر او می تواند یکی از محتواهای موزه آینده عباسقلی خان باشد.از این دست اسناد شاید در خانه های دیگر هم باشد و جمع آوری آن ها کمک بزرگی به حفظ تاریخ است.

 

سال 1077

مدرسه عباسقلی‌خان در سال 1077 قمری، یعنی اول سلطنت شاه سلیمان صفوی، ساخته شده و بانی آن عباسقلی خان شاملو، بیگلربگی کل خراسان، بوده است.

 

سال 1352

سردر مدرسه در زمان تولیت و تصدی ابوالفتح خان شاملو در سال1352قمری تعمیر شده است.

 

حکم شاه سلیمان

بر سنگ سیاه هرکاره که بر پیشانی ورودی مدرسه نصب شده، به خط نستعلیق حکمی از شاه سلیمان خطاب به عباسقلی خان با این مضمون نوشته شده است که مالیات مدرسه و رقبات آن را می بخشد. بعد هم شعری آورده شده است که برخی آن را به عباسقلی خان شاملو نسبت می دهند.

 

104

مدرسه عباسقلی خان صحنی وسیع با 104حجره دارد.

 

بزرگ ترین فرزند پسر

بنابر وقف نامه به جامانده از عباسقلی خان، تولیت موقوفات برعهده بزرگ ترین فرزند پسر خانواده است.

کد مطلب: 3089 1400/09/07 - 13:26
  شما این مطلب را پسندیده‌اید   شما و نفر دیگر این مطلب را پسندیده‌اند

ارسال نظر

نظر شما همان چراغی است که به ما در ادامه دادن درست مسیر کمک می‌کند، پس لطفا ما را از این روشنایی بی‌نصیب نگذارید. تمام نظرها منتشر خواهد شد مگر اینکه حاوی کلمات نامناسب و غیرقابل انتشار باشد.

کد امنیتی
برای جستجو Enter بزنید
برچسب‌های مرتبط: