همه دانشآموزان نخبه هستند 
مرکزی برای افزایش مهارتهای هنری در محله بالاخیابان 
نگاهی به سنگاب قدیمی موزه آستان قدس رضوی
به محض ورود به موزه آستان قدس رضوی به سنگابی بزرگ و یکپارچه برمیخوریم؛ یک ظرف سنگی سیاه با قدمتی بیش از ۸ قرن. این سنگاب که در دوره خوارزمشاهی ساخته شده، سالهای طولانی در حرم مطهر رضوی قرار داشته است و برای دسترسی زائران به آب آشامیدنی استفاده میشد. اطلاعات مربوط به تاریخ ساخت، سفارشدهنده و سازندگان این سنگاب را میتوان از همان کتیبهها و نقشهای حجاریشده بر بدنهاش به دست آورد؛ اطلاعاتی که آن را از یک وسیله کاربردی به اثری تاریخی و هنری تبدیل کرده است و میگوید: «سنگاب خوارزمشاهی محل تلاقی خط و نقش و تاریخ است.»
هنرمندی با سنگ هرکاره
سنگاب خوارزمشاهی در نگاه نخست، به دلیل اندازه بزرگ و شکل متفاوتش توجه مخاطب را جلب میکند؛ اما پشت این ظاهر ساده، ساختاری دقیق و حسابشده قرار دارد. این اثر از یک قطعه سنگ سرپانتین، معروف به «هرکاره»، تراشیده شده است؛ سنگی سیاهرنگ که از دیرباز در خراسان و دیگر مناطق ایران در ساخت ظروف و اشیای سنگی کاربرد داشته است.
ارتفاع سنگاب ۱۱۰ سانتیمتر و قطر دهانه خارجی آن ۱۳۷ سانتیمتر است. دهانه داخلی نیز کمی بیشتر از ۱۰۶ سانتیمتر است. چنین ابعادی نشان میدهد که این سنگاب برای استفاده یک یا چند نفر مختصر ساخته نشده و قرار گرفتن آن در فضایی عمومی، امکان دسترسی تعداد زیادی از مردم را به آب آشامیدنی فراهم میکرده است.
بدنه سنگاب حالتی کروی دارد و در قسمت لبه، حدود چهارده و نیم سانتیمتر ضخامت دارد. در دوره صفوی روی همین لبه، شانزده نیمدایره تراشیده شده که ظروف آبخوری روی آنها قرار میگرفته است. در بدنه و کف سنگاب نیز سوراخهایی برای خروج و تخلیه مازاد آب وجود دارد. این جزئیات نشان میدهد که در طراحی آن، علاوه بر ظاهر و تزیینات، کاربرد نیز مورد توجه قرار گرفته است.
از همین رو با قطعیت میتوان گفت که سنگاب خوارزمشاهی یک شیء کاربردی بوده است؛ ظرفی بزرگ که در فضای عمومی و مذهبی حرم مطهر رضوی برای نگهداری آب استفاده میشده است. اما سازندگان آن، بدنه این ظرف را با چنان دقتی تراشیده و تزیین کردهاند که امروزه نمیتوان ارزشش را تنها در کارکرد اولیه آن خلاصه کرد.
سنگابها در فضای مذهبی و عمومی
استفاده از سنگاب در فضاهای مذهبی ایران سابقهای طولانی دارد و به عنوان یکی از راههای تأمین و توزیع آب برای مردم و زائران بهشمار میرفته است. در چنین فضایی، بدیهی است که سنگاب تنها یک وسیله ساده نباشد و محل قرار گرفتن آن، نحوه دسترسی مردم به آب و حتی تزییناتش با فضای معماری و مذهبی اطراف هماهنگ شود. سنگاب خوارزمشاهی نمونهای از همین نوع است؛ اثری که برای استفاده روزمره ساخته شده، اما سطح آن با کتیبهها و نقشهای مختلف پوشانده شده است.
این سنگاب سالهای طولانی در حرم مطهر رضوی قرار داشته و زائران زیادی که برای زیارت به این مکان میآمدهاند با آن سر و کار داشتهاند. بنابراین، پیش از آنکه پشت ویترین موزه قرار بگیرد، بخشی از فضای واقعی حرم و زندگی روزمره آن بوده است. همین سابقه، سنگاب را از بسیاری از آثار صرفا موزهای حرم متمایز کرده است. این اثر نهتنها خودش متعلق به یک دوره تاریخی خاص است که بخشی از تاریخ حرم را نیز خود رقم زده تا اینکه در روزگار معاصر، کارکرد و جایگاه متفاوتی پیدا کرده است.
روایت تاریخ
همانطور که ذکر شد، سنگاب خوارزمشاهی بخشی از شناسنامه خود را بر بدنهاش حفظ کرده است و مخاطب میتواند از طریقش، به بخشی از روند ساخت آن دست پیدا کند. وجود همین شناسنامه حجاری شده در واقع از مهمترین ویژگیهای سنگاب است.
کتیبههای سنگاب خوارزمشاهی در سه ردیف قرار گرفتهاند و مضمونهای مختلفی دارند؛ جملههای دعایی، آیات و احادیث و اطلاعاتی درباره سفارشدهنده، بانی و سازندگان اثر از جمله آنهاست. برای اجرای این نوشتهها از چند شیوه خط استفاده شده است؛ خط ثلث تزیینی، نسخ آمیخته به رقاع. کتیبهها نیز در کنار نقوش اسلیمی و ختایی قرار گرفتهاند و در برخی قسمتها، خط و نقش آنها به شکلی در هم تنیده که تشخیص مرز میان عنصر نوشتاری و تزیینی بسیار دشوار است.
در این میان، نوشتهای که تاریخ ساخت سنگاب را ثبت کرده، از اهمیت ویژهای برخوردار است. این نوشته یا کتیبه، تاریخ ساخت اثر را به سال ۵۹۷ هجری قمری نسبت میدهد و در قابی به طول ۹۸ و عرض ۹ سانتیمتر حجاری شده است. متن کتیبه چنین است: «بتاریخ اوایل شعبان سنه سبع و تسعین و خمس مائه»
در کنار تاریخ، نام سفارشدهنده و سازندگان را نیز میتوان بر بدنه اثر دید. در این کتیبه «احمد بن حیدر موسوی» به عنوان بانی و سفارشدهنده سنگاب معرفی شده و نام «محمد و احمد سنگتراش» و سپس «محمد بن احمد و فرزندانش» نیز در ارتباط با ساخت آن آمده است. ثبت این نامها، اطلاعات ارزشمندی درباره چگونگی شکلگیری اثر در اختیار پژوهشگران قرار میدهد و میتوان فهمید که چه افرادی در ساخت آن نقش داشتهاند.
بر اساس اطلاعات جا گرفته در بدنه سنگاب، سنگاب خوارزمشاهی را به عنوان یک سند تاریخی با ارزش معرفی میکند
همچنین وجود نام چند سازنده در کتیبهها نشان میدهد که ساخت سنگاب، حاصل کار گروهی بوده است. نام محمد و احمد سنگتراش در کنار محمدبناحمد و فرزندانش، بخشی از روند ساخت اثر را روشن میکند و نشان میدهد که این پروژه احتمالا به دلیل همزمانی با حمله مغولان به ایران، چهارده سال به طول انجامیده و در چند مرحله ادامه پیدا کرده است.
۴ قاب و ۱۲ شمسه
اگر از کتیبهها فاصله بگیریم و به ساختار تزیینی بدنه سنگاب خوارزمشاهی نگاه کنیم، نظم مشخصی در طراحی آن دیده میشود. بدنه سنگاب به چهار قاب مستطیلشکل تقسیم شده و هر قاب با یک بند تزیینی از قاب دیگر جدا شده است.
در هر قاب سه شمسه با قطر تقریبی ۲۴سانتیمتر قرار دارد و در مجموع، دوازده شمسه پیش روی ماست که هرکدام بخشی از تزیینات بدنه را در خود جای دادهاند. درون این شمسهها، گاهی نقش گرههای هندسی دیده میشود و گاهی کتیبههایی به خط رقاع قرار گرفته است.
برخی از این کتیبهها که پیشتر شرحش رفت، نام سازندگان و نقاش اثر را در خود دارند و برخی دیگر با مضمونهای دعایی نوشته شدهاند. فاصله میان شمسهها نیز با نقوش اسلیمی تزیین شده است. در کنار این عناصر، نقوش ختایی و گیاهی، سطح سنگ را پوشانده و به آن جلوهای متفاوت داده است.
این ترکیب، نمونهای از همنشینی خط و نقش در هنر ایرانی ـ اسلامی است. نوشتهها در سنگاب خوارزمشاهی تنها وسیلهای برای انتقال یک پیام نیستند بلکه خود بخشی از طراحی اثر هستند و در کنار گرههای هندسی و نقوش گیاهی، ساختار بصری سنگاب را شکل میدهند.
از سوی دیگر، انتخاب چنین تزییناتی برای یک وسیله کاربردی، نشاندهنده توجه سازندگان به جایگاه آن در فضای مذهبی است. سنگاب قرار بوده در محیطی عمومی و مرتبط با حرم قرار گیرد و به همین دلیل، بدنه آن نیز با زبان بصری رایج در هنر مذهبی آن دوره آراسته شده است.
هنر دوره خوارزمشاهی
اهمیت تاریخی سنگاب تنها به قدمت آن محدود نمیشود و اطلاعات جا گرفته در بدنه آن، سنگاب خوارزمشاهی را به عنوان یک سند تاریخی با ارزش معرفی میکند. بر اساس کتیبه جداره، این سنگاب در سالهایی ساخته شده که خوارزمشاهیان در بخش بزرگی از ایران و سرزمینهای پیرامون آن حکومت میکردهاند. نام و نشانههای مربوط به این دوره در ساختار و کتیبههای اثر به وضوح مشهود است. از همین رو میتوان گفت که سنگاب مذکور یکی از نمونههای قابل توجه هنر سنگتراشی و کتیبهنگاری آن دوره است.
ساخت سنگابی با چنین ابعاد و تزییناتی، نیازمند مهارت و زمان زیادی بوده است. نخست باید قطعه سنگ مناسبی انتخاب و سپس حجم زیادی از آن تراشیده میشده تا بدنه کروی و دهانه بزرگ سنگاب شکل بگیرد. ایجاد ضخامت مناسب در بدنه و لبه، تراش محل قرار گرفتن ظرفهای آبخوری و ایجاد سوراخهای خروج آب و البته اجرای تزیینات با جزئیات زیاد، مراحل بعدی ساخت آن بوده است.
از حرم مطهر تا موزه آستان قدس
سنگاب خوارزمشاهی سالهای طولانی در حرم مطهر رضوی قرار داشته است. این اثر در آن دوران طولانی، برخلاف امروز یک شیء موزهای نبوده و مردم و زائران آن را در فضای واقعی حرم میدیده و از آب آن استفاده میکردهاند. بر اساس اطلاعات موجود این سنگاب تاریخی، نه در صحن عتیق و در میان سقاخانه آن، بلکه در سقاخانهای روبهروی حجره فراشباشی قرار داشته است. مکانی که روزگاری یکی از ورودیهای حرم مطهر امام رضا (ع) بوده و اکنون رواق دارالسیاده در آن ساخته شده است.
با شکلگیری و توسعه موزه آستان قدس رضوی و افزایش توجه به حفاظت از آثار تاریخی، سنگاب خوارزمشاهی نیز از فضای حرم به موزه منتقل شده است. انتقال چنین اثر بزرگی با توجه به وزن، ابعاد و ساختار یکپارچه آن، فرایندی ساده نبوده است. آنطور که در اسناد آمده است مقدمات انتقال سنگاب در فاصله سالهای ۱۳۱۸ تا ۱۳۲۲خورشیدی فراهم شده و پس از آن، اثر در مجموعه موزه آستان قدس رضوی قرار گرفته است.
اگر چه انتقال سنگاب به موزه، کارکرد آن را تغییر داده، اما چیزی از اهمیت تاریخیاش کم نکرده است. به عبارت دیگر اگر زمانی زائران حرم از آن آب برمیداشتند و سیراب میشدند، امروز بازدیدکنندگان موزه در برابر آن میایستند تا تاریخ و هنر را ببینند.
* این گزارش چهارشنبه ۸ مهرماه ۱۴۰۵ در شماره ۴۸۶۹ روزنامه شهرآرا صفحه تاریخ و هویت چاپ شده است.
لینک کوتاه
آوا و نمــــــای شهر
