هاشم شکوهی شاعر آیینی مشهد همیشه برای اهل بیت میسرود 
نخستین کتابخانه تخصصی امام علی(ع) در محله جنت قرار دارد 
قدیمیترین هیئتهای مشهد آداب و رسوم ویژهای در ماه محرم دارند
در این سرمای آذر که برگهای زرد را از درختها میتکاند، داغی لیوان چای صلواتی است و گرمی نفسهای عزاداران که در میان هیاهوی طبلها و سنجها دل آدمی را گرم میکند به بودن کسانی که هنوز از پس صدها سال، دل در گرو عشق دارند، عشقی که تا عالم هست در دل این مردم باقی است، عشق به اباعبدالله و یارانش.
از کنار پرچمهای سیاه و خیمههای سبز میگذرم تا راهی پیدا کنم به میان عزادارانی که فریاد یاحسین ایشان، کوچه را سرشار از ماتم و مرثیه عزای حسینبنعلی (ع) کرده است. آئین عزاداری اباعبدالله (ع) در محله ما بی شک پرشورترین مراسمی است که در سوگ سالار شهیدان برقرار میشود و سطرهای پیش رو تنها بخشی از غوغایی است که محرم در دل مردم کوچه و محله ما بر پا کرده است.
هیئت دوازدهامامیهای بالاخیابان
هیئت دوازدهامامیهای بالاخیابان، با ۱۲۰ سال سن، قدیمیترین هیئت محله بالاخیابان مشهد است که آمد و شد بیشتر ریشسفیدهای محله را به خود دیدهاست؛ مردم محل، سالهاست که چهارشنبهشبها در مکان مسجد دوازدهامامیها زیر پرچم مقتدایشان اباعبدالله (ع) جمع میشوند و ذکر حق میگویند؛ خواندن زیارت عاشورا، مداحی و سینهزنی به شیوه سنتی، برنامه همیشگی این جلسات است.
محرم، اما حال و هوای دیگری به نیایشها و سوگواریهای هیئت میدهد؛ عزاداری این هیئت، پس از دهه اول محرم تا روز و شب دوازدهم ادامه پیدا میکند و دهه آخر محرم نیز، روضهخوانی برگزار میشود؛ هیئتیهای هیئت دوازدهامامی تاکید زیادی هم روی کمکی رفتن دارند و دعوت هیچ هیئتی را بیپاسخ نمیگذارند.
صبح عاشورا، هیئت بازار میرود و شب، مراسم شام غریبان را برگزار میکند؛ این هیئت، شب شهادت حضرت رضا (ع) هم بازار میرود. بر دست بردن علم و حجله و خرجدادن درمناسبتهای مختلف آیینی، اگر چه از ویژگیهای قابل توجه این هیئت است، اما وجه تمایز آن با دیگر هیئتها در مراسم نمادین حمل پیکر حضرت رضا (ع) در شب شهادت آن حضرت به چشم میآید.
هیئت حجّارهای نوغان
هیئت حجّارهای نوغان در محله بالاخیابان، با قدمتی هشتاد ساله در دل این محله تاریخی میزبان عاشقان اباعبدالله (ع) است. بانی این هیئت «سنگتراشها»ی مشهد هستند و به همین مناسبت به هیئت حجارها شهرت یافته است، هیئتی که جمع اصلی آن را خاندان سید هشیار حسینی تشکیل میدهند. بیشتر اعضای این هیئت از میان افراد سید و سادات هستند و از این جهت نیز در بین مردم بهویژه هیئتیها از احترام فوقالعادهای برخوردار است.
هیئت «سنگتراشها»، هئیئت حجارهای مشهد است که جمع اصلی آن را خاندان سید هشیار حسینی تشکیل میدهند
اعضای هیئت هر هفته شبهای جمعه در محل حسینیه هیئت گرد هم میآیند و در ایام عزاداریهای حسینی هم آئین ویژهای را تدارک میبینند؛ این آئین از اعلان عزا، مراسم عزاداری و مراسم ویژه شام غریبان تشکیلشده و علاوه بر اینها برخی دیگر از برنامههای فرهنگی را شامل میشود.
آئین اعلام عزا، مراسمی است که طی ده سال گذشته در مجموعه برنامههای این گروه قرار گرفته، به این ترتیب که هم زمان با سالگرد ورود امام حسین (ع) و یارانش به صحرای کربلا، نوجوانان و جوانان هیئت جهت اعلان عزا و عرض تسلیت به سراغ هیئتهای محل میروند، در این مراسم که روزهای سوم و چهارم ماه محرم برگزار میشود، جوانان هیئت حجّارها با شال سبزی که به نشانه سیادت بر گردن میاندازند میهمان دیگر هیئتها میشوند. از نکات جالب توجه این مراسم حضور دخترخانمهای سیده با شال و روسری سبز در برخی از این برنامهها است که بر عمومی بودن عزای سالار شهیدان (ع) بین زنان و مردان محله، صحه میگذارد.
رسم است که اعضای این هیئت تا روز شهادت حضرت رضا (ع) پیراهن مشکی را از تن در نمیآورند و علاوه بر دهه اول محرم، دهه آخر این ماه و دهه فاطمیه نیز عزاداری برپا میکنند. این هیئت بزرگ، کمتر در صف اول سینه زنها قرار میگیرد و خود، بازار نمیرود چرا که بانیان آن اینطور همت کردهاند که بهجای جلوداری هیئتها به پشتیبانی و حمایت از دیگر هیئتهای عزادار بپردازند و به همین دلیل است که نه تنها به عرض تسلیت دیگر هیئتهای محله میروند و برای آنها کمکی میروند، بلکه در مراسم پرشوری که در شب شام غریبان در حسینیه خود برقرار میکنند، بهنوعی از سوگواری هممحلهایهای خود قدردانی مینمایند.
شیوه سنتی عزاداری این هیئت هم بسیار مهم و جذاب است. اجرای سنتی سینهزنی در این هیئت به این ترتیب است که هیئتیها پیراهنهای سیاه را به کمر میبندند و به شیوه سنگین کربلایی سینه میزنند. هیئتیهای هیئت حجارها باور زیادی هم به برقراری مراسم شادباش در اعیاد مذهبی دارند و در اکثر اعیاد مذهبی و میلاد ائمه اطهار (ع) جشنهای آئینی برقرار میکنند. این هیئت، نخستین هیئتی است که بازاررفتن درروز میلاد حضرت رضا (ع) را باب کرده است و سالهاست که اعضای آن در روز میلاد ثامنالحجج (ع) با لباسهای مرتب، به گلافشانی حرم مطهر میروند.
هیئت بنیالزهرا (س) طبرسی
این هیئت، ۵۲ سال است که میزبان مردم بولوار طبرسی در مراسم آئینی خود است. مراسم هفتگی هیئت، شبهای چهارشنبه برقرار میشود و خواندن زیارت عاشورا و سینهزنی دوستداران اباعبدالله (ع) از برنامههای ثابت آن است. عزاداری محرم امسال این هیئت در محله طبرسی، دهه سوم محرم برگزار میشود و علاوه بر این هیئتیها ضمن کمکیرفتن برای دیگر هیئتهای محل، بازار هم میروند. دیگر روز تشرّف هیئت به حرم نیز، شب شهادت حضرت رضا (ع) است که با شور خاص هیئتیهای محل برگزار میشود.
هیئت در شب تاسوعا به کمکی هیئت قاسمیهای نوغان میرود، شب عاشورا به کمکی هیئت ثامنالائمه نوغان، ظهر عاشورا به کمکی هیئت شهدای نوغان و صبح عاشورا هم به کمکی هیئت ولیعصر (عج) نوغان میرود. همچنین این هیئت مراسم شام غریبان را در حرم مطهر و در کنار برخی دیگر از هیئتها برگزار مینماید.
سینهزنی سنتی و دههخوانی، دو سنت دیگری است که هیئتیهای بنیالزهرا (س) پایبندی زیادی به آن نشان میدهند، اما آنچه که این هیئت را از هیئتهای دیگر متمایز میکند، برگزاری مراسمی خاص در ایامالزهرا (س) و دهه فاطمیه است که در اولی میلاد حضرت فاطمه (س) در چند روز متوالی جشن گرفته میشود و در دیگری مردم محل برای روزهای متوالی در عزای فاطمه مرضیه (س) به سوگ مینشینند.
هیئت منتظرین ولیعصر (عج) عیدگاه
این هیئت طی بیست و چند سال برگزاری مراسم آئینی، یکی از جذابترین هیئتها در برگزاری این مراسم بهشمار میآید. مراسم خاص شبیهخوانی این هیئت در عصر عاشورا مشهور به «مراسم خیمه آتش زدن» شهرت همگانی دارد.
هیئتیهای منتظرین ولیعصر (عج) محله پایین خیابان مشهد که در دیگر ایام سال، شبهای سهشنبه در حسینیه محمدیه گرد هم میآیند و از مراسم دعا و نیایش بهرهمند میشوند، تمام شبهای ماه رمضان نیز مراسم تلاوت قرآن برپا میکنند و با خواندن یک جزء قرآن در هر شب، تا پایان ماه مبارک، قرائت گروهی کل قرآن را به پایان میرسانند و در شبهای قدر نیز ضمن دعا و نیاش، قرآن بر سر میگیرند. جشن بزرگ میلاد حضرت قائم (عج)، مراسم سوگواری دهه فاطمیه و مراسم افطاری شب میلاد امام حسن (ع) از دیگر مراسم آئینی این هیئت است.
مراسم آیینی این هیئت در ماه عاشورا ضمن پیروی از اصول سنتی عزاداری از جذابیتهای خاص خود برخوردار است. عزاداران هیئت منتظرین ولیعصر (عج) که ده روز اول ماه محرم را در مراسمی پرشور به سوگواری میپردازند و علاوه بر زیارتخوانی، روضه، مداحی و سینهزنی، خرج هم میدهند، عصر عاشورا خیمههای عزا و شبیهخوانی را در میدان بیتالمقدس برپا مینمایند تا شبیهخوانها با رجزخوانی و مبارزه نمایشی خود، گوشهای از مصائب واقعه کربلا را برای عزاداران بازگو کنند؛ نمایشی که در انتها با به آتش کشیدن خیمهها و فریادیاحسین (ع) جمعیت به اوج خود میرسد؛ در این مراسم و دیگر آئینهای این هیئت، جمعیتی هزاراننفره به عزاداری میپردازند.
جاننثاران قمر بنیهاشم (ع) نوغان
این هیئت یکی از قدیمیترین هیئتهای مشهد است که مراسم هفتگی خود را شبهای جمعه در محله حسینیه جاننثاران قمر بنیهاشم (ع) در نوغان ۱۵ برقرار میکند. این مراسم هفتگی با روضه و سینه زنی همراه است. همچنین هیئت از روز سوم محرم به کمکی دیگر هیئتها میرود و از جمله هیئتهایی است که بیشترین دم را به بازار میرود؛ این هیئت به دلیل سبک سنتی عزاداری و حفظ اصالتهای فرهنگی از احترام ویژهای در بین هیئتیها برخوردار است و فضای مناسبی را برای تزکیه روحی جوانان و نوجوانان محله زیر پرچم اباعبدالله (ع) فراهم آورده است.
آلطاها، محله وحدت
نهتنها کسانی که سنوسالی از آنها گذشته بلکه جوانترها هم به یاد دارند، کاروان خیر اباعبدالله و قافله شر یزید را که در هیئت نمایشی بزرگ به خیابانهای محله ما میآمد. دهها اسب و شتر با سیدم سینهزن در پس و پیش و ده یدک، سالهای سال در روز اربعین حسینی، عموم مردم کوچه و بازار را برای دیدن این نمایش به خیابانهای اصلی محل میکشاند؛ مرد و زن و پیر و جوان کنار خیابانها به صف میشدند و با نظاره این مراسم عظیم، آه از دل برمیآوردند و اشک غم میریختند؛ اکنون چند سالی است که جلوی آمدن آن کاروان به خیابانها گرفته شده، اما هیئت آل طاها همچنان بر سر عهد خود با مولا حسین (ع) مانده است و مراسم آئینی خود را به نحوی دیگر پیگیری میکند.
هیئتیهای هیئت آلطاها که هر شب پنجشنبه برای شنیدن نوحه و سینهزنی در رثای اباعبدالله (ع) در تکیه نواب گرد هم میآیند، در ماه محرم به عزاداری خود جلوه دیگری میبخشند و علاوه بر آن که در صبح روز اربعین امام حسین (ع) بازار میروند، ده روز آخر صفر را هم مراسم سوگ برقرار میکنند. تکیه دویستساله نواب در کوچه شهید شاهرودی (ساربانها) محله وحدت، بیش از پنجاه سال است که میزبان عزاداری هیئتیهای این محله است.
*این گزارش پنجشنبه، ۹ آذر ۹۱ در شماره ۳۲ شهرآرامحله منطقه ثامن چاپ شده است.
لینک کوتاه
آوا و نمــــــای شهر
