غارت اموال حرمرضوی در اواخر قرن دهم هجری قمری 
یکسان‌سازی ترازوها در مشهد از اواخر دوره قاجار 
یکسان‌سازی ترازوها در مشهد از اواخر دوره قاجار
کافی است نگاهی به اسناد عرایض ارسالی به دربار شاهان قاجار و مطبوعات این دوره بیندازیم تا متوجه شویم که در ایران عصر قاجار، معیار مشخصی برای وزن، طول و حجم وجود ندارد. هر شهر و هر دکان معیار خودش را دارد و همین ناهماهنگی، بستری است برای کم‌فروشی، درگیری و بی‌اعتمادی میان مردم و بازاریان. نخستین گام نظام‌مند در زمینه استانداردسازی اوزان و مقادیر در ایران، با کمک‌گرفتن از وزارت خارجه انگلیس در سال ۱۳۰۲ خورشیدی با طرح موضوع استقرار نظام متریک در مجلس شورای ملی برداشته می‌شود تا اینکه دو سال بعد، قانونی برای آن طرح می‌شود.
با تصویب «قانون اوزان (وزن‌ها) و مقیاس‌ها» در آخرین سال سلطنت قاجارهاست که ایران در مسیر یکسان‌سازی معیار‌های وزنی، طولی و حجمی قدم می‌گذارد.
در گزارش پیش‌رو به چندوچون همین قانون پرداخته‌ایم که به‌واسطه اجرای آن برای همیشه با اوزان و مقیاس‌های ناهمگون خداحافظی کردیم.
اختلاف وزن قاجاری
در دوره قاجار، تفاوت در اوزان و مقادیر مورداستفاده در مبادلات، مشکلات متعددی ایجاد می‌کرد. این ناهماهنگی در نظام مبادله، گاه به بروز درگیری می‌انجامید و بازتاب آن را می‌توان در کتاب‌ها و روزنامه‌های آن دوره مشاهده کرد. برای نمونه، روزنامه «وقایع‌اتفاقیه» عصر ناصری، تاریخ ۸ ذیحجه ۱۲۶۸ قمری (برابر با اول مهر ۱۲۳۱ خورشیدی) درباره مشهد نوشته است: «نوشته‌اند که در سنگ‌های اوزان ارض اقدس مشهد مقدس اختلافی بوده و بعضی اشخاص به سنگ کم چیز می‌فروخته‌اند.
نواب‌حسام‌السلطنه به جهت امتحان فرستاده‌اند و خربزه از دکانی گرفته، آورده، کشیده‌اند و کم بوده؛ آن شخص را که کم‌فروخته بوده است، فرستاده، آورده‌اند و تنبیه بسزایی از او نموده‌اند و بعد قدغن کرده‌اند که کل سنگ‌های اوزان بقال و نانوا و ... را از آهن ساخته، مهر بزنند که بعد از این کسی نتواند کم‌فروشی و تقلب بکند.»
این وضعیت تا دهه‌های بعدی نیز همچنان برقرار است؛ چون در روزنامه «ایران»، مورخه ۲۷ ذیقعده ۱۳۰۱ قمری (برابر با ۲۷ شهریور ۱۲۶۳ خورشیدی) می‌خوانیم: «آصف‌الدوله، فرمانفرمای مملکت خراسان و سیستان… بیگلربیگی را در کار خود مستقل و در باب اوزان و نرخ‌ها و نظافت شهر قرار‌های مفید گذاشتند.» به اعتبار خبر همین روزنامه «ایران»، آصف‌الدوله اقدامات مؤثری برای یکسان‌سازی اوزان و معیار‌های موجود در خراسان انجام می‌دهد.
در همین راستا، روزنامه «ایران» در تاریخ ۲۰شعبان ۱۳۰۲ قمری (برابر با ۱۵ خرداد ۱۲۶۴ خورشیدی) می‌نویسد: «از زمانی که آصف‌الدوله به فرمانفرمایی مملکت خراسان و سیستان منصوب شده‌اند، تاکنون در کلیه امور ایالت و مهام مملکت و اعمال تولیت آستانه مقدسه قانون‌های صحیح و قرار‌های مفید و تنظیمات حسنه داده‌اند که موجب شکرگزاری و آسایش قاطبه اهالی آن مملکت شده است؛ و خلاصه بعضی فقرات آن که به موجب روزنامه‌جات وقایع آن مملکت نگارش می‌شود، از قرار ذیل است: ۱- سنگ اوزان فی‌الجمله اختلاف و نقصان داشت؛ همه را مبدل به سنگ آهن مهروز به وزن ششصد و چهل مثقال تمام کردند…»
با وجود تمام این تلاش‌ها، اما اوزان در مشهد یکی نمی‌شوند. علی‌اکبر گلشن، مدیر روزنامه «آزادی» و از چهره‌های برجسته فرهنگی مشهد، در آخرین روز‌های حکومت قاجار، به تاریخ ۲۳ جدی (دی) ۱۳۰۳ خورشیدی، در مقاله‌ای انتقادی با عنوان «کی‌آدم می‌شویم؟»
در روزنامه «خورشید» می‌نویسد: «در عصری که برای یک ساعت تفاوت وقت، ملت فرانسه و انگلیس حاضر به صرف میلیون‌ها و حفر تونل زیردریایی مانش شده و مؤسساتی برای انجام این فکر تشکیل می‌دهند، هنوز ما از خرسواری تجاوز نکرده، پست‌های ما را گاو و شتر یا قاصد پیاده برده، مسافرین از تربت تا مشهد را بیست فرسخ راه است، با گاری‌شکسته‌های کنتراتی اداره پست در عرض هفت روز طی می‌کنند! هنوز اغلب شهر‌های ایران تلگراف ندارد! هنوز اوزان و مقادیر دو شهر یا قصبه ایران یکی نبوده، از گناباد تا تربت‌حیدریه هر یک منی نیم تفاوت دارد!»
این اوضاع در حالی است که نخستین گام نظام‌مند در زمینه استانداردسازی اوزان و مقادیر در ایران، در سال ۱۳۰۲ خورشیدی در مجلس شورای ملی و با طرح موضوع استقرار نظام متریک برداشته شده است. در پی این اقدام، «قانون اوزان و مقیاس‌ها» در ۱۰ خرداد سال ۱۳۰۴ خورشیدی به تصویب می‌رسد. براساس این قانون، «اوزان و مقیاس‌های رسمی مملکت ایران از تاریخ اعلان این قانون از طرف دولت مطابق اصول متری بوده و از روی متر و کیلوگرام و لیتر کمیسیون بین‌المللی متر تنظیم یافته و واحد آنها از قرار ذیل است: گز مساوی به یک متر، درم مساوی به یک گرام، پیمانه مساوی به یک لیتر.»
بر اساس این قانون، همه برای تجارت و کسب باید اوزان و مقیاس‌های خود را به تصدیق دولت می‌رساندند و علامت رسمی روی آن نقش می‌شد و الاقلب (تقلب) شناخته می‌شدند. همچنین مجازات استفاده از معیار‌های قبل برای تجار و کسبه و قپان‌دار‌ها و صنعتگران «علاوه بر ضبط آن آلات، از سه روز تا یک ماه حبس تأدیبی مطابق تشخیص محکمه» بود.
سنگ‌های کاسبان مشهدی
دولت موظف است ظرف سه سال مفاد قانون اوزان و مقیاس‌ها را به اجرا درآورد؛ پس از پایان این مهلت، استفاده از هر نوع واحد وزنی غیر از اوزان و مقادیر رسمی، جرم محسوب می‌شود. در این فاصله، دارندگان اوزان فلزی باید آنها را به دولت تحویل می‌دادند و اوزان جدید و منطبق با معیار‌های رسمی را دریافت می‌کردند.
وزارتخانه‌های فلاحت، تجارت و فواید عامه، با مشارکت سایر وزارتخانه‌ها، مأمور اجرای قانون هستند و اگرچه جدول‌های قانون اوزان و مقیاس‌ها منتشر و اطلاع‌رسانی شده، اما باز هم کار آن‌طور که باید اصلاح نمی‌شود. روزنامه «آزادی» می‌نویسد که، در میان ولایات خراسان، بیرجند بدترین اوضاع را دارد. این روزنامه در تاریخ ۲۵ فروردین ۱۳۰۷ خورشیدی گزارشی از این شهر می‌نویسد و اعلام می‌کند که «اوزان و مقادیر این شهر به‌کلی برخلاف سایر ولایات، ذرع اینجا تفاوت با سایر نقاط دارد.
یک من بیرجند، نیم‌من و سه سیر تبریز و یک تومان بیرجند، ۲۵قران و یک‌شاهی، دو شاهی ونیم و صد دینار و پنج شاهی همه‌جا است! هیچ‌کس درصدد اصلاح نیست، حاکم به عهده نظمیه و نظمیه به عهده بلدیه محول می‌کند، در صورتی که بلدیه وجود خارجی ندارد. اوقاتی هم که مفتوح بود و هفته‌ای یک ساعت اعضا افتخاری برای مذاکرات حضور به‌هم می‌رسانیدند، کاری نکرد تا چه رسد حالا که مدتی است همان بلدیه هم تعطیل است.»
در این دوره (تا سال ۱۳۱۱ خورشیدی) امور مربوط به اجرای قانون اوزان و مقیاس‌ها و تشکیلات مرتبط با آن، توسط «اداره اوزان و مقادیر» در «وزارت فلاحت، تجارت و فواید عامه» پیگیری می‌شود و اوضاع قدری بهبود می‌یابد، اما باز هم شرایط همه‌جا یکسان نیست. نمونه‌ای از این دوگانگی‌ها را می‌توان در مطلبی دید که یکی از مشهدی‌ها در روزنامه «اطلاعات»، تاریخ ۵دی ۱۳۱۱ خورشیدی، با عنوان «تفاوت‌های مشهد با طهران» منتشر کرده است.
با تصویب «قانون اوزان و مقیاس‌ها» در آخرین سال سلطنت قاجارها؛ایران در مسیر یکسان‌سازی معیار‌های وزنی، طولی و حجمی قدم می‌گذارد
در این نوشته آمده است: «آقای مدیر! شما خیلی اهمیت دادید به احصائیه که راجع به اختلاف اوزان ایران منتشر کردید، اما از اختلاف اوزان مشهد اطلاع ندارید و ننوشتید! در طهران اگر شما از دکان سنگکی یک من نان بخرید و در دکان بقالی یا عطاری بکشید، ممکن نیست زیاد باشد، زیرا دستگاه‌دار اگر نان با وزن تمام بفروشد، ناخوش می‌شود، اما مشهد ما این‌طور نیست. امکان ندارد یک من نان یا چیز دیگر را در جای دیگر بکشید دو سه سیر کم یا زیاد نباشد. این برای این است که هر کاسبی در مشهد برای خودش یک سنگی دارد.»
در همین راستا، مجلس شورای ملی بار دیگر «قانون اوزان و مقیاس‌ها» را در ۱۸دی ۱۳۱۱خورشیدی به تصویب می‌رساند و تأکید می‌کند: «اوزان و مقیاس‌های رسمی مملکت ایران مطابق اصول متری بوده و واحد آنها برای طول متر، برای سطح متر مربع، برای حجم متر مکعب و برای وزن کیلوگرم است.»
حذف سیاق از مدارس
یکی از اقداماتی که برای عمومیت بخشیدن به اوزان و مقیاس‌های جدید صورت می‌گیرد، حذف «درس‌سیاق» از فهرست دروس مدارس است. روزنامه «بهار» مشهد در تاریخ ۱۸ آذر ۱۳۱۳ خورشیدی خبر «حذف تدریس سیاق در دبستان‌ها» را منتشر می‌کند و می‌نویسد: «اداره کل معارف پیشنهاد نموده بود، چون سیاق با اوزان و مقادیر جدید ایران موافقت ندارد، تدریس آن از پروگرام دبستان‌ها حذف شود و به جای آن مقیاسات جدید ایران بر طبق مقررات قانون اوزان و مقادیر تدریس گردد.
پس از مذاکرات، شورای عالی معارف چنین رأی داد که تدریس سیاق در دبستان‌ها متروک و مقیاس نقود جدید ایران و اوزان و مقادیر جدیده ضمن تدریس حساب به شاگردان آموخته شود.» علاوه بر این اقدام آموزشی اداره معارف، کتابچه‌های اوزان و مقیاس‌ها نیز توسط چاپخانه‌های مشهد طبع و نشر می‌شوند.
روزنامه «بهار» به تاریخ ۲۰ اردیبهشت ۱۳۱۴ خورشیدی «راجع به طبع کتابچه‌های اوزان و مقیاس‌ها» می‌نویسد: «متحدالمال ذیل از طرف وزارت جلیله معارف، اداره ایالتی معارف خراسان رسیده است که برای اطلاع عامه منتشر نمایند. نظر به اینکه به موجب اعلان منتشر از طرف اداره محترمه کل تجارت، اولا حق طبع کتابچه‌های راهنمای اوزان و مقیاس‌ها و نقشجات مربوط به این امر که از طرف اداره کل تجارت منتشر می‌شود محفوظ بوده و هیچ‌کس بدون اجازه مخصوص حق طبع ندارد؛ و ثانیا طبع و نشر هر نوع نقشه یا کتابچه راجع به اصول متری و مقایسه مقیاس‌های سابق با مقیاس‌های قانونی، در صورتی هم که تقلید از نشریات اداره کل تجارت نباشند، بدون جلب موافقت قبلی اداره مذکوره ممنوع است.
لازم است مفاد اعلان مذکور را که برای نظارت و حصول اطمینان از صحت مندرجات این‌گونه کتابچه‌ها گردیده است در نظر گرفته و مطلع باشند که در صورت تخلف مورد تعقیب قرار خواهند گرفت و کتابچه‌ها و نقشه‌هایی که بدون رعایت شرایط مندرجه طبع نمایند ضبط خواهد شد.»
نکته جالب، اما اینجاست که در بازار همچنان اوزان قدیمی حکم‌فرمایی می‌کند و هر شهری وزن و مقدار خودش را دارد. مؤید این ادعا اعلانی است که در پایین خبر بالا آمده و شرح می‌دهد: «از تاریخ پنجشنبه ۱۸اردیبهشت ۱۳۱۴، طبق تصویب انجمن محترم بلدی، تا اعلان ثانوی گوشت گوسفند یک من به وزن مشهد، شش ریال و هشتاد دینار، شش قران و چهار عباسی تعیین شده. متخلفین از نرخ معینه فوق طبق مقررات تعقیب و از شغل قصابی ممنوع خواهند شد و از مشتریان محترم خواهشمند است در صورت تخلف فروشندگان، بلدیه را مستحضر نمایند.»
همین شرایط است که وزارت داخله را وا می‌دارد تا یک متحدالمال دیگر به خراسان و مشهد بفرستد. خبر این متحدالمال در روزنامه «شهامت»، ۳۱شهریور ۱۳۱۴ خورشیدی، چنین آمده است: «یکی شدن اوزان و مقیاس‌ها. متحدالمال یکی شدن اوزان و مقیاس‌ها اصول متری از طرف وزارت داخله به ایالت خراسان رسیده و برای فهمانیدن آن و اجرای قانون مزبور اقدام نموده‌اند.»
استانداردسازی مقیاس‌ها با استاندارد
تشکیلات مربوط به یکسان‌سازی اوزان و مقیاس‌ها از سال ۱۳۱۱ تا ۱۳۳۱ خورشیدی با عنوان «اداره اوزان و مقیاس‌ها» در چارچوب اداره‌کل تجارت و بعدتر وزارت تجارت به فعالیت خود ادامه می‌دهد. این اداره موظف است که سنگ‌های یکسانی برای ترازو‌های ایران طراحی کرده و بسازد.
در همین راستا، روزنامه «آزادی» به تاریخ ۹ اسفند ۱۳۱۶ خورشیدی «آگهی یک مناقصه» را منتشر کرده و نوشته است: «وزارت تجارت ساختن وزنه‌های جدید چدنی و برنجی را (مطابق نمونه برای مشهد) به شرایط پایین به مناقصه می‌گذارد: ۱- ریخته‌گری و سوهان‌کاری و چرخ‌کاری و دقیق‌کاری شش پارچه وزنه‌های چدنی از یک الی بیست کیلویی با مواد اولیه (نود و هفت و نیم درصد چدن و دو و نیم درصد آلومینیوم). ۲- ریخته‌گری و سوهان‌کاری و چرخ‌کاری و دقیق‌کاری ۱۰ پارچه وزنه‌های برنجی از یک الی پانصد گرم با مواد اولیه (هشتاد و هشت درصد مس و دوازده درصد آلومینیوم).» مطابق این آگهی، «نمونه وزنه‌های مشهد در اداره شهرداری [مشهد]و در اداره سنگ و اندازه طهران» موجود بوده و صنعتگران باید مطابق آن وزنه‌های لازم بازار مشهد را می‌ساخته‌اند.
به نظر می‌رسد که در دهه ۲۰ اوضاع بسامان می‌شود، چون دیگر خبری مربوط به یکسان‌سازی اوزان و مقیاس‌ها در نشریات دیده نمی‌شود. یک دهه بعد و پس از سال ۱۳۳۱، «اداره اوزان و مقیاس‌ها» در وزارت اقتصاد ملی مستقر می‌شود و در نهایت در سال ۱۳۳۹ خورشیدی «مؤسسه استاندارد ایران» تأسیس شده و فعالیت خود را در چارچوب اهداف و مسئولیت‌های تعیین‌شده آغاز می‌کند. از این سال، یکسان‌سازی و نظارت بر اوزان و مقیاس‌های ایران بر عهده استاندارد ایران قرار می‌گیرد و به‌نوعی همه‌چیز استانداردِ استاندارد می‌شود.
جدول ضمیمه قانون اوزان و مقیاس‌ها، مصوب ۱۰ خرداد ۱۳۰۴ خورشیدی
«اَضْعاف» جمع «ضِعْف» (بر وزن شعر) به معنای دو یا چند برابر کردن چیزی است. در اینجا به واحد‌هایی مثل دکامتر و هکتومتر و کیلومتر که چند برابر متر هستند «اضعاف متر» می‌گویند.
مقیاس‌های طول
واحد مقیاس: گز، مساوی یک متر
اجزا:
گره: ده‌یکِ گز = یک دسی‌متر
بهره: صد‌یکِ گز = یک سانتی‌متر
مو: هزار‌یکِ گز = یک میلی‌متر
اضعاف:
میل: ۱۰۰۰ گز = یک کیلومتر
فرسنگ: ۱۰ هزار گز = یک مِیر
مقیاس‌های سطح
واحد مقیاس: گز مربع، مساوی یک متر مربع
اجزا:
گره مربع: = یک دسی‌متر مربع
بهر مربع: = یک سانتی‌متر مربع
موی مربع: = یک میلی‌متر مربع
اضعاف:
قفیز: ۱۰۰ گز مربع = یک دکامتر مربع
جریب: ۱۰ هزار گز مربع = هکتار
میل مربع: یک میلیون گز مربع = یک کیلومتر مربع
تبصره ـ در اضعاف مقیاس سطح، مقصود از گزِ مربع همه‌جا همان است که در عرف عامه «ذرع مضروب» می‌نامند.
مقیاس‌های حجم
واحد مقیاس: گزِ مکعب، مساوی یک متر مکعب
اجزا:
گره مکعب: مساوی یک دسی‌متر مکعب
بهر مکعب: مساوی یک سانتی‌متر مکعب
موی مکعب: مساوی یک میلی‌متر مکعب
اضعاف:
پیمانه: مساوی یک لیتر
در پیمانه‌ها برای مایعات و غیره، گرهِ مکعب واحدِ مقیاس خواهد بود و «پیمانه» نامیده خواهد شد.
مقیاس‌های وزن
واحد مقیاس: درم، مساوی یک گرم
اجزا:
نخود: ده‌یکِ درم
ارزن: صد‌یکِ درم
خردل: هزار‌یکِ درم
اضعاف:
مثقال: ۱۰ درم
سیر: ۱۰۰ درم
سنگ: ۱۰۰۰ درم
منابع:
مجموعه کتاب‌های اخبار خراسان در مطبوعات دوره‌های قاجار، رضاشاه پهلوی و محمدرضاشاه پهلوی، پژوهش و گردآوری سیدمهدی سیدقطبی
کتابخانه سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران
سامانه ملی قوانین و مقررات جمهوری اسلامی ایران
* این گزارش یکشنبه ۳ آبان‌ماه ۱۴۰۵ در شماره ۴۸۹۱ روزنامه شهرآرا صفحه تاریخ و هویت چاپ شده است.
لینک کوتاه
آوا و نمــــــای شهر
