وقتی زبان، قلم می‌شود 
اولین دانش‌آموزان مدارس نوین مشهد در عصر قاجار 
اولین دانش‌آموزان مدارس نوین مشهد در عصر قاجار
نخستین گام‌های آموزش نوین در مشهد، پیش از آنکه به نهادی رسمی و دولتی تبدیل شود، حاصل تلاش افراد خیر و انجمن‌های محلی است. در سال‌های نخست پس از مشروطه، شخصیت‌هایی، چون حاج‌اسدالله خامنه با تأسیس مدرسه «معرفت» و گروه‌هایی مانند «انجمن خیریه سعادت» با بنیان‌گذاری مدارس «رحیمیه سعادت» و «اتحادیه سعادت»، پایه‌های آموزش نوین را در شهر استوار می‌کنند. سپس «هیئت ملی» مدرسه ملی را دایر می‌کند و با شکل‌گیری «انجمن آذربایجان» و بعد‌ها «هیئت نشر معارف»، چند مدرسه مستقل زیر یک سازمان مشترک گرد هم می‌آیند؛ سازمانی که در اوج فعالیت خود نزدیک به ۱۲۰۰ شاگرد را در پنج مدرسه سامان می‌دهد.
اما اغتشاشات سرحدی خراسان و فروپاشی هیئت نشر معارف، این ساختار نوپا را دچار وقفه می‌کند. در این فترت، مدیران و معلمان مدارس از جمله میرزا‌علیخان رشتی، میرزاسیدحسن و ادیب بجنوردی، بدون دریافت حقوق، از انحلال کامل مدارس جلوگیری می‌کنند.
با آغاز دوره دوم معارف خراسان و رسمیت‌یافتن نسبی اداره معارف، مدرسه نظمیه و کلاس‌های اکابر شکل می‌گیرد؛ اما تحول تعیین‌کننده این دوره، تشکیل «شرکت فرهنگ» است که مدارس علمی، ملی و نظمیه را زیر نظارت خود درمی‌آورد، با تأمین منابع مالی منظم از عوایدی، چون سوق‌الدواب و مسلخ، بنیاد مدارس را استوار می‌کند و با تأسیس مدرسه دخترانه «فروغ» در سال ۱۲۹۴ خورشیدی، گامی مهم در گسترش آموزش دختران در مشهد برمی‌دارد.
همان‌طور که در بخش نخست گفته شد، اداره ایالتی معارف خراسان در شهریور سال ۱۳۰۱ خورشیدی گزارش مفصلی از سیر هفده‌ساله معارف خراسان آماده کرده است که در چندین شماره روزنامه «فکر آزاد» منتشر شده است. با استناد به همین گزارش، به شکل‌گیری مدارس جدید در مشهد بین سال‌های ۱۲۸۴ تا ۱۳۰۱ خورشیدی پرداخته‌ایم.
همچنین به تغییرات دهه اول پس از مشروطه اشاره کردیم که در جریان آن، نه‌تنها مدارس پسرانه در مشهد سامان گرفتند، بلکه یک مدرسه دخترانه نیز در مشهد دایر شد. در این بخش، اما نگاهی داریم به سیر «معارف خراسان» در سال‌های پایانی دوره قاجار که در جریان آن، تعداد مدارس مشهد به عدد ۱۶ می‌رسد.
مدارس متفرقه
بنا بر نوشته روزنامه «فکر آزاد» در ۲۵ محرم ۱۳۴۱ قمری برابر با ۲۶ شهریور ۱۳۰۱ خورشیدی و گزارش اداره معارف خراسان: «در همان زمانی که شرکت فرهنگ خراسان مشغول توسعه معارف ملی خراسان بود، آقاسیدمحمد سلطان‌العلما با بودجه مختصری برای تأسیس و تشکیل یک باب مدرسه دولتی شش‌کلاسی از طرف وزارت جلیله معارف مأمور معارف گردید.
ایشان هم مدرسه را دایر نموده و بعد‌ها به مدیریت آقاسیدعلیخان واگذار شد و نیز به مساعی آقای دانش و جمعی دیگر از معارف‌خواهان، محض آنکه محصلین مدارس ابتدایی خراسان دوره‌های متوسطه را در مشهد بپیمایند، یک باب مدرسه متوسطه دایر شد که پس از دو سال دولتی و تحت نظارت مستقیم اداره معارف خراسان درآمد و اینک دارای چهار کلاس متوسطه و به طرز خوشی دوران دارد.»
این مدرسه متوسطه، دبیرستان «دانش» است که در سال ۱۲۹۶ خورشیدی به‌عنوان نخستین دبیرستان مشهد به‌همت میرزامحمد دانش بزرگ‌نیا تأسیس می‌شود. این دبیرستان که ابتدا در کوچه شوکت‌الدوله قرار دارد، در اولین سال تحصیلی فقط دارای دو کلاس و در مجموع ۳۲ دانش‌آموز است؛ اما به‌دلیل مشکلات مالی، پس از دو سال به دبیرستان دولتی تبدیل می‌شود. از جواد غفاری به‌عنوان نخستین مدیر این مدرسه یاد می‌شود.
نخستین معلمان آن نیز کسانی، چون محمدحسن ادیب هروی، اولیایی، نبوی، سالاری و... هستند و آن‌طور که اسناد نشان می‌دهند، در سال ۱۳۰۷ خورشیدی نخستین گروه دانش‌آموزان آن موفق به اخذ مدرک دیپلم شده‌اند. البته این دبیرستان از سال ۱۳۱۴ خورشیدی به ساختمان جدید خود واقع در خیابان دانش غربی منتقل می‌شود و، چون این ایام مقارن با هزارمین سال تولد فردوسی است، نام دبیرستان به «فردوسی» تغییر می‌یابد.
دور سوم معارف خراسان از اینجا شروع می‌شود تا آنکه در زمان ریاست معارف میرزااحمدخان سعیدی، بودجه معارف قدری افزوده و تأسیس مدارس ولایات زیر نظر اداره معارف شروع می‌شود. این روند در زمان مدیریت میرزامحسن‌خان قریب تکامل می‌یابد؛ اما در اوایل ریاست میرزامحسن‌خان قریب است که «بر حسب تصویب مرکز، یک باب مدرسه چهارکلاسه مجانی دولتی در شهر مشهد تأسیس گردید و نیز مدرسه رحیمیه که به زحمات شخصی آقاسیدعلیخان دایر بود، واگذار به اداره معارف شده، به ضمیمه مدرسه دولتی احمدی اداره گردید.»
در جریان سیر طولی معارف خراسان، مدارس دیگری نیز پدید می‌آیند؛ از جمله یک باب «مدرسه محمدیه سعادت» که به موجب وصیت مرحوم آقاسیدمحمد قمی پدید می‌آید. این مرحوم قسمتی از ترکه خود را برای یک باب مدرسه اختصاص داده است که به همت حاج‌میرزا علی‌آقا و حاج‌محمدابراهیم حکاک مفتوح و دایر می‌شود.
دیگری، «مدرسه خیریه پست» است که در نتیجه اقدام و سرپرستی معتمدالوزاره، رئیس سابق پست خراسان و با مساعدت اعضای پست‌خانه دایر می‌شود؛ ولی پس از رفتن معتمدالوزاره منحل می‌شود و شاگردان آن به مدارس دیگر می‌روند. علاوه بر این، در سال ۱۲۹۷ خورشیدی «به همت و کوشش قابل تقدیر آقاشیخ‌احمد بهار، یک باب مدرسه ملی در محله نوغان تأسیس گردید و اینک تحت نظر مستقیم اداره معارف به‌نام "مدرسه فردوسی دولتی" دایر است.»
از آن جمله «مدرسه سادات رضوی» است که به همت حاج قائم‌المقام التولیه و جمعی دیگر از محترمین آن سلسله تأسیس و اکنون نیز به زحمات و مدیریت سیدعلیرضا متصدی‌زاده دایر است. دیگر «مدرسه مبارکه رضویه» است که از زمان تولیت حاج‌ظهیرالاسلام، به مدیریت بدایع‌نگار از صورت مکتب‌خانه خارج شده، شکل مدرسه پیدا کرده و هنوز هم تا درجه‌ای جریان دارد (فعال است) ... دیگر «مدرسه ملی ضیاء» است که به همت هیئتی از برادران قفقازی تأسیس و دایر شده و فعلا نیز تا اندازه‌ای دایر است. در اینجا نمی‌توان از زحمات میرمرتضی راجع‌به تأسیس این مدرسه خودداری نمود.»
آن‌طور که اسناد نشان می‌دهند، در سال ۱۳۰۷ نخستین گروه دانش‌آموزان آن موفق به اخذ مدرک دیپلم شده‌اند
روزنامه «فکر آزاد» در ۲۸ محرم ۱۳۴۱ قمری برابر با ۲۹ شهریور ۱۳۰۱ خورشیدی در ادامه به نخستین مدرسه نظامی مشهد و دیگر مدارس متفرقه اشاره می‌کند و می‌نویسد: «در زمان سردار کل، یک باب «مدرسه نظامی» به طرز خوش مفتوح و دایر گردید و چندی هم به جدیت امجدالملک دوران داشت و نیز در زمان فرمانفرمایی حضرت اشرف قوام‌السلطنه، یک باب مدرسه در شریف‌آباد موسوم به «قدس احمدی» به اعانه حضرت معظم‌له تأسیس شد و در زمان ریاست بلدی مشیرهمایون، اداره محترم بلدی از اداره معارف تقاضا کرد که یکی از مدارس شهری را به آن اداره واگذار نماید.
اداره معارف هم نظر به توسعه معارف، اداره نمودن مدرسه دولتی مجانی را که در زمان میرزامحسن‌خان تأسیس شده بود، به بلدی واگذار نموده و موسوم شد به «مدرسه مجانی بلدی» و به‌جای آن، اداره معارف، مدرسه نوغان را که در شرف انحلال بود، به‌نام «مدرسه فردوسی» مجانی مدتی است اداره می‌نماید. گذشته از مدارس مزبوره، بعضی کلاس‌های دیگر در شهر مشهد که گاهی دوران و گاهی انحلال داشته‌اند، تأسیس شده و اینک هم پاره‌ای کلاس‌ها که ذکر آنها موجب تطویل است، مفتوح و دایر است.»
۱۲ مدرسه پسرانه و ۴ مدرسه دخترانه
آن‌طور که در گزارش شهریور سال ۱۳۰۱ اداره معارف آمده است: «در شهر مشهد فعلا دوازده مدرسه ذکور ملی است و آنها عبارت‌اند از: مدرسه علمیه شرکت فرهنگ، ملی شرکت فرهنگ، نظمیه شرکت فرهنگ، مدرسه شرق، مدرسه اسلام (که به همت و مدیریت آقاشیخ‌بهاءالدین مفتوح و دایر است)، مدرسه محمدیه سعادت، مدرسه سادات رضوی، مدرسه مبارکه رضویه، مدرسه ضیاء، مدرسه آذربایجان و مدرسه بلدی [نام یک مدرسه نوشته نشده است]؛ و نیز چهار مدرسه اناث (بانوان) است: مدرسه فروغ، مدرسه بانوان، مدرسه دختران ارض اقدس، مدرسه عزتیه که زحمات مدیره‌های محترمه آن مدارس را قابل تمجید می‌داند؛ و سه باب مدرسه دولتی است (ابتدایی مجانی چهارکلاس، مدرسه دولتی احمدی شش‌کلاس، مدرسه متوسطه دولتی دانش چهارکلاس) که مستقیما از بودجه معارف، تحت نظر مستقیم اداره معارف خراسان اداره می‌شود.»
بنا بر آنچه در گزارش روزنامه «فکر آزاد» آمده است، در این برهه از تاریخ، اداره معارف «درصدد تأسیس دارالمعلمینی در مشهد برآمده است و همچنین در نظر گرفته که فعلا یک باب مدرسه دولتی اناث فراخور تحصیلات مفیده نسوان تأسیس نماید.»
روزنامه «فکر آزاد» پس از پایان گزارش‌های خود از سیر هفده‌ساله معارف خراسان تا سال ۱۳۰۱ خورشیدی، در شماره تاریخ ۳صفر ۱۳۴۱قمری برابر با ۲مهر ۱۳۰۱خورشیدی نیز «مدرسه مبارکه رضوی» را معرفی می‌کند.
در این گزارش نوشته شده است: «در ضمن تاریخچه معارف خراسان که از اداره محترم معارف برای درج فرستاده بودند، راجع به مدرسه مبارکه سادات رضویه نوشته شده بود که مدرسه مزبوره به همت حاج قائم‌المقام التولیه و جمعی از آن سلسله جلیله دایر است، پس از نشر تاریخچه بعضی مطلعین ترتیب مساعدت آقایان را این‌طور اظهار داشتند که حاج قائم‌مقام در اول تأسیس قرار داده بودند ماهی پانزده تومان بپردازند لیکن مبلغ مقرری را گاهی پرداخته و گاهی در پرداخت خودداری کرده‌اند و حاج میرزا یحیی ناظر، دوازده تومان و نیمی که قرار بود ماهانه به مدرسه عاید دارند استمرارا داده‌اند. سایر مخارج مدرسه هم از شهریه‌های اطفال ادا شده و متأسفانه سایر سلسله سادات رضوی هیچ‌کدام راجع به مدرسه توجهی نداشته و دیناری نپرداخته‌اند.»
منابع:
مجموعه کتاب‌های «اخبار خراسان در مطبوعات دوره قاجار» و «اخبار خراسان در مطبوعات رضاشاه پهلوی» پژوهش و گردآوری سیدمهدی سیدقطبی
* این گزارش چهارشنبه ۲۹ مهرماه ۱۴۰۵ در شماره ۴۸۸۸ روزنامه شهرآرا صفحه تاریخ و هویت چاپ شده است.
لینک کوتاه
آوا و نمــــــای شهر
