روایت توسعه منطقه ۱۱ مشهد از «آزادشهر» تا «چهل‌بازه»

بخشی از آنچه در این ۴۵ سال بر کشور ما گذشته توسعه در قسمت‌های مختلف پزشکی، کشاورزی، عمران، تولید انرژی‌های نو، علمی، نظامی، صنعت و ... بوده است، بخش شهرسازی هم از این دایره مستثنا نبوده است و در شهر‌های مختلف کشور شاهد توسعه عمرانی و ارائه خدمات شهری به طرق مختلف بوده‌ایم که در ادامه این توسعه را در منطقه ۱۱ شهرداری مشهد و آنچه در این ۴۵ سال بر آن گذشته است، مرور می‌کنیم.

منطقه ما قبل از انقلاب

از منطقه ۱۱ فعلی شهرداری مشهد به واسطه اینکه جزو مناطق نوپا در شهر مشهد محسوب می‌شود، مدارک زیادی مبنی بر اینکه در گذشته چگونه بوده و چه وضعیتی بر آن گذشته است در دسترس نیست و بهترین منابع شهروندان قدیمی هستند که جزو اولین ساکنان این منطقه بوده‌اند، در همین راستا درباره گذشته این منطقه و وضعیت این منطقه در قبل از انقلاب چکیده‌ای از صحبت‌های آن‌ها را می‌آوریم.

منطقه ۱۱ فعلی که جزو مناطق برخوردار محسوب می‌شود در سال‌های ۵۶ و ۵۷ فقط پنج جزو اصلی داشته است. دو خیابان که یکدیگر را قطع می‌کردند، یک پارک  بزرگ نیمه‌ساخته، یک شهرک و یک زندان که بیرون از شهر ساخته شده است.

پارک ملت فعلی در سال ۵۷ هیچ شباهتی به آنچه اکنون می‌بینیم، نداشته است، یک پیست دور تا دور پارک، دریاچه‌ای در مرکز پارک و نه به شکل فعلی و یک فضایی شبیه به جنگل که ساکنان قدیمی درباره آن می‌گویند: بیشتر از اینکه جایی برای تفریح باشد به واسطه سگ‌هایی که آنجا بودند محلی بود که موجبات ترس بچه‌ها را فراهم می‌کرد.

بولوار امامت فعلی در زمان قبل از انقلاب خیابانی بود که به دو نیمه تقسیم می‌شده است، نیمه اول قسمتی که موازی پارک ملت کشیده شده است که نام‌گذاری خاصی هم نداشته است و فقط با عنوان میلان اول تا میلان هشتم یا نهم نام‌گذاری شده بوده، نیمه دوم بولوار امامت هم بعد از تقاطع آن با بولوار معلم فعلی شروع می‌شده است که میلان‌های آن در سمت راست به اسم ۱۲ امام و در سمت چپ به اسم ۱۲ ماه سال نام‌گذاری شده بود و به گفته اهالی قدیمی محله تا میلان آذر که روبه‌روی آن میلان امام جواد (ع) بوده است، مردم سکونت داشته‌اند.

به گفته اهالی منطقه بعد از میلان آذر فقط دور قطعه‌های ۵۰۰ متری برای تملک دیوارکشی شده بود، بعد از گذر از بیابان و چهاردیواری‌های کم تعداد شهرکی در مکان فعلی آخر امامت بوده است که در آن زمان به عنوان زیباشهر معروف بوده است و اکنون هم مردم، سمت راست بولوار امامت را با این اسم می‌شناسند.

تقاطع خیابان‌های امامت و معلم فعلی از قدیم با عنوان چهارراه ۳۸ متری شناخته می‌شده است که اکنون هم هنوز این عنوان در کنار نام «چهارراه آزدشهر» برای تقاطع مورد اشاره به کار می‌رود، تا زمان انقلاب خیابان معلم تا تقاطع خیابان جلال ادامه داشته است و نام‌گذاری آن بر اساس همان چهارراه ۳۸ متری بوده است، به این شکل که میلان‌ها را با نام ۳۸ متری اول، ۳۸ متری دوم و. می‌شناختند.

آخرین جزو اصلی منطقه که با هم مرور می‌کنیم، زندان مرکزی مشهد یا زندان وکیل‌آباد است که افراد شناخته شده انقلابی را هم در قبل از انقلاب به خود دیده است، زمانی خارج از شهر ساخته شده بود و اکنون پیش‌روی شهر آن را در دل منطقه ۱۱  و خیابان شهید قانع جای داده است و در سال‌های اخیر همواره بحث انتقال آن به بیرون از شهر مطرح شده که تا کنون در این مورد اتفاقی نیفتاده است.

امکانات رفاهی این منطقه در قبل از انقلاب در سطح خیلی پایینی بوده است، هیچ کدام از معابر آسفالت نبوده و به گفته قدیمی‌های منطقه هر چند وقت شهرداری ملاس یا همان شیره چغندر قند را برای بهبود مسیر عبور و مرور و جلوگیری از گردوخاک بر روی شن‌های خیابان‌ها می‌ریخته است تا مسیر عبور و مرور را تا حدودی بهبود بخشد.

نزدیک‌ترین مدرسه به این منطقه مدرسه شباهنگ در مکان فعلی بولوار سجاد بود که بچه‌ها به طی مسافتی طولانی با پای پیاده مجبور بوده‌اند و هیچ گونه مرکز بهداشتی و درمانی در منطقه نبوده است. به روایت اهالی قدیمی منطقه تنها مکان عمومی که در منطقه وجود داشته یک حمام نمره بوده که با پرداخت وجهی اهالی منطقه می‌توانستند از آن استفاده کنند، رفت و آمد به مرکز شهر با مینی‌بوسی انجام می‌شده و مینی‌بوس مسیر فلکه آب تا میلان آذر را طی می‌کرده است.

منطقه ۱۱ در سال ۱۳۷۸ تأسیس شد

منطقه ۱۱ شهرداری مشهد، در سال ۱۳۷۸ و در راستای دسترسی سریع‌تر و راحت‌تر شهروندان به خدمات شهری از منطقه ۱۰ تفکیک شد. این منطقه اکنون وسعتی معادل ۱۵۳۶ هکتار دارد که مقام هشتم را در بین مناطق داراست و همچنین ۴/۳ درصد از وسعت شهر را دارد. منطقه ۱۱ در راستای اجرای سیاست طرح ناحیه محوری و در راستای تکریم ارباب رجوع و شهروندان به ۲ ناحیه تقسیم شده و طبق آخرین سرشماری به عمل آمده حدود ۲۰۰۱۶۱ هزار نفر جمعیت را در خود جای داده است که ۶/۵ درصد کل جمعیت شهر است.

منطقه ۱۱ شهرداری مشهد از شمال به میدان قائم و بزرگراه امام علی (ع)، از شرق به میدان قائم، بزرگراه آزادی و میدان آزادی، از جنوب به میدان آزادی و بولوار وکیل‌آباد و از غرب به بولوار نمایشگاه محدود می‌شود. عمده کاربری‌های این منطقه مسکونی، تجاری، اداری، آموزشی است و مساحت کل معابر آن  ۱۱۰۰۰۰۰ متر مربع است که حدود ۵/۴ متر مربع برای هر نفر منطقه را در برگرفته است. مساحت کل فضای سبز منطقه ۱,۶۷۹,۴۹۱ مترمربع می‌باشد که سرانه هر نفر حدود ۸/۳ مترمربع برآورد شده است. مساحت کل زمین‌های ورزشی روباز و سرپوشیده منطقه ۲۸ هزار متر مربع است که سرانه هر نفر ۱۳ متر مربع است.

آنچه تا به اینجا بیان شد اطلاعات کلی از منطقه‌ای بود که سنگ بنای آن در زمان قبل از انقلاب نهاده شد، ولی توسعه آن به شکلی که امروز مشاهده می‌شود میراث ۴۰ ساله انقلاب در این منطقه از شهر مشهد مقدس است.

منطقه ۱۱ شامل ۹ محله است که ناحیه یک آن  محلات زیباشهر، آزادشهر، جلا‌ل آل احمد، سیدرضی  و فرهنگ  را شامل می‌شود و ناحیه ۲ شامل محلات دانشجو، تربیت، شریف، فارغ التحصیلان است که در ادامه بر توسعه این مناطق در سال‌های اخیر مروری داریم.

پارک ملت

پارک ملت که همواره به عنوان یکی از مراکز اصلی گردشگری مشهد شناخته می‌شده است؛ نوعی نماد در منطقه ۱۱ شناخته می‌شود. پارک ملت از قدیمی‌ترین قسمت‌های منطقه است و میراث گرانبهای جواد شهرستانی، شهردار فقید مشهد، در سال‌های ۴۳ تا ۴۵ است که به وسیله ۲ مهندس طراح انگلیسی به سبک بوستان‌های انگلستان طراحی شد، ولی ساخت آن نهایت چندین سال بعد به وسیله مهندسان ایرانی به اتمام رسید.

به گفته عبدالغفار یزدانی که از ساکنان قدیمی منطقه است پس از اینکه ساخت پارک ملت آغاز شد و یک شکل اولیه به خود گرفت مکانی بود هم برای اجرای برنامه‌های مذهبی و هم برنامه‌های فرهنگی مدنظر متولیان شهر.

به گفته این ساکن قدیمی منطقه قبل از انقلاب مراسم‌های مذهبی در گوشه‌ای از پارک برگزار می‌شد که اوج آن در روز تاسوعا بود که هم حضور مردم بیشتر بود و هم در انتهای مراسم بین عزاداران غذا توزیع می‌شد و این مراسم تا سال‌ها بعد مرسوم بود.

این شهروند منطقه ۱۱ در ادامه به اجرای موسیقی در پارک هم اشاره کرد و گفت: در قبل از انقلاب دستگاه‌های متولی شهر در اینجا اجرای موسیقی برای شهروندان داشتند و نکته مهم این بود که تمام شئونات هم رعایت می‌شد.
به گفته برخی از اهالی منطقه در گذشته نام پارک ملت، پارک آریا مهر بوده و بعد‌ها نام آن تغییر کرده است.

در سال ۵۷ به صورت یک اثر ناقص تحویل سیستم مدیریتی شهر داده شد و تا همین ۲ سال پیش در سال ۹۵ کار‌های عمرانی در آن جریان داشته است و آنچه در سال‌های اخیر بر آن گذشته اکنون آن را به یک ظرفیت غنی گردشگری در مشهد تبدیل کرده است، به نوعی که رأس ورزش همگانی مشهد شناخته می‌شود، کامل‌ترین شهربازی مشهد را در اختیار دارد و به عنوان یک ظرفیت ویژه برای کاستن از آلودگی هوای شهر مطرح است.

محله زیباشهر و آزادشهر

محله‌های زیباشهر و آزادشهر قدیمی‎‌ترین محله‌های منطقه ۱۱ محسوب می‌شوند که ردپایی از سال‌های قبل از انقلاب در آن‌ها دیده می‌شود. همان‌طور که بالاتر اشاره شد نام زیباشهر از یک شهرک قدیمی که با نام زیباشهر در انتهای بولوار امامت واقع بود گرفته شد و نام آزادشهر داستان یک حرکت انقلابی است.

تا قبل از سال ۵۷ محله آزادشهر به نام آریاشهر معروف بوده است که بعد از انقلاب شهید جنگی که در جنگ هشت‌ساله دفاع مقدس به درجه رفیع شهادت رسید روی یک حلب روغن ۱۷ کیلویی می‌نویسد "آزادشهر" و آن را در ورودی آزادشهر که ورودی خیابان امامت فعلی بوده است، نصب می‌کند و از آنجا نام آزادشهر فعلی شکل می‌گیرد.

محله‌های زیباشهر و آزادشهر اکنون به ترتیب سمت راست و چپ بولوار امامت را شامل می‌شوند. دو محله امروز توسعه یافته منطقه در قبل از انقلاب با مشکلات عدیده‌ای مواجه بوده‌اند که برخی از آن‌ها در بالا اشاره شد. به گفته اهالی قدیمی محله این دو محله تا سال ۶۰ از امتیاز آب و سوخت بهره‌مند نبودند و مجبور بودند برای تهیه آب شرب با دبه و گالن به سمت پارک ملت راه بیفتند و از موتور چاه آب آنجا آب شرب موردنیاز خانواده را تأمین کنند.

بعدتر در ابتدای هر میلان یک شیر آب با شیلنگ نصب شد و این شیلنگ به نوبت بین خانه‌های میلان می‌چرخید تا اوایل دهه ۷۰ که شرایط بهبود یافت.

مسجد الزهرا (س) به عنوان قدیمی‌ترین مسجد منطقه ۱۱ شناخته می‌شود که در سال ۱۳۵۵ ساخته شده است و پایگاه انقلابیون بوده و اقدامات انقلابیون منطقه در این مسجد سرو شکل می‌گرفته است. به علت دور بودن منطقه از فضای شهری مردم منطقه برای حضور در تظاهرات انقلابی راهی شهر می‌شدند و خود را به میدان مجسمه که میدان شهدای فعلی باشد می‌رساندند.

مسجد الزهرا (س) بعد‌ها در زمان جنگ هشت‌ساله دفاع مقدس نقش مهمی ایفا کرد به شکلی که نیرو‌های زیادی در این مسجد بسیج شدند و راهی جبهه شدند. به گفته اسعد فیض یکی دیگر از قدیمی‌های محله آزادشهر، در قدیم تأمین سوخت یکی از مشکلات این ۲ محله بوده است.

فیض در این‌باره گفت: سر میلان مهر یک شعبه نفت به اسم آقای خندان واقع شده بود که به نوعی برای خودش حکومت می‌کرد. حواله‌های نفت، ۲۰ لیتری، گاری، بخاری نفتی، فاصله زیاد منازل، نبود وسیله حمل و نقل و دوده و سیاهی بخاری نفتی داستانی داشت برای خودش که زندگی را در کنار لذ‌ت‌هایش کمی سخت می‌کرد. او ادامه داد: نبود وسیله حمل و نقل مناسب برای رفت و آمد به شهر، نبود جایی برای خرید نیاز‌های اولیه و  نبود امکانات رفاهی از دیگر معضلات زمان‌های قدیم این محله بود که فیض به آن‌ها اشاره کرد.

محله‌های آزادشهر و زیباشهر اکنون با داشتن ۲۰ مدرسه، ۱۰ مسجد، ۵ پارک و فضای سبز و ۳ مرکز درمانی و بهداشتی  یک محله توسعه یافته شهری محسوب می‌شود و بازار آزادشهر در این محله‌ها مشتریان زیادی را به خود جذب می‌کند.

در ابتدای هر میلان یک شیر آب با شیلنگ نصب شد و این شیلنگ به نوبت بین خانه‌های میلان می‌چرخید

محله جلال آل احمد

جلال‌آل احمد نام خیابانی است در منطقه ۱۱ که از بولوار وکیل‌آباد آغاز می‌شود و به صدمتری ختم می‌شود، بولوار جلال‌آل‌احمد تا اواخر سال ۸۷ با نام ایرج‌میرزا شناخته می‌شد که نام آن از سوی شورای شهر وقت به اسم فعلی تغییر کرد که البته به مذاق شهروندان این منطقه خوش نیامد. محله فعلی جلال‌آل احمد آخرین محله‌ای است که می‌توان تا قبل از سال ۵۷ آثاری از آن یافت.

مکان فعلی این محله را می‌توان محله آب‌انبار‌ها در سال‌های دور نامید. به گفته قدیمی‌تر‌های محله، خیابان جلال‌آل‌احمد محل شروع آب‌انبار‌های متعدد بوده که تا کوه‌های آب و برق ادامه داشته است، اما تراکم اصلی در خیابان جلال در حدود ۱۰ آب‌انبار بوده است که البته در آن زمان مشخصه یا نام خاصی نداشته است و به شکل امروزی بولوارکشی یا حتی خیابان‌کشی نبوده است.

در انتهای بولوار جلال‌آل‌احمد فعلی، برج خشتی‌ای بوده است که مشخص کننده انتهای زمین‌های ملک بوده است و بعد از آن قبرستانی بوده که اکنون منطقه مسکونی شده است، یک حمام نمره قدیمی در این محله هم آخرین اثر از سال‌های دور محله جلال بوده است که حدود ۱۷ سال پیش تخریب شد.

بیابان‌ها و زمین‌های خالی ۴۰ سال پیش اکنون در مسیر توسعه و پیشرفت شهری به یکی از محله‌های با کیفیت زندگی در شهر مشهد تبدیل شده‌اند، یک مدرسه، یک دانشگاه برجسته در شهر مشهد به نام دانشگاه سجاد و چند مرکز غیردولتی،  ۳ مسجد بزرگ و یک مرکز بهداشتی و درمانی از نکات برجسته در این محله محسوب می‌شود.

محله سیدرضی و فرهنگ

سیدرضی از شاعران و فقیهان قرن چهارم، شیعه و گردآورنده نهج‌البلاغه است که بولواری در منطقه به نام او نام‌گذاری شده است و فرهنگ نام بولواری که از امامت تا  صدف کشیده شده است. دو محله سیدرضی و فرهنگ اولین محله‌هایی هستند که بعد از آزادشهر و زیباشهر در دهه ۶۰ شکل‌گرفته‌اند.

به روایت قدیمی‌های محله در اوایل دهه ۶۰ به حدی امکانات در این محله پایین بوده است که اهالی محله شورایی برای پیگیری از شرکت‌های آب و برق و شهرداری برای رسیدن امکانات به این منطقه تشکیل می‌دهند. زمین‌های واقع در این دو محله در ابعاد ۵۰۰ و ۱۰۰۰  متری بود که تا اواخر دهه ۷۰ به صورت باغ ویلا استفاده می‌شد. روند توسعه شهری در اواخر دهه ۷۰ به این محله‌ها رسید و در دهه ۸۰ به وضوح توسعه و برخورداری از امکانات شهری در این محله مشاهده شد.

۱۷ مدرسه، یک مجموعه ورزشی بسیار مجهز به نام امید و زندگی، ۱۰ مسجد و حسینیه، ۶ فضای سبز و پارک و ۲ مرکز بهداشتی و درمانی از نقاط برجسته این دو محله محسوب می‌شود.

محله دانشجو

دانشجو نام یکی از بولوار‌های معروف در منطقه ۱۱ است. زمین‌های این محله از دانش‌آموز تا بولوار صدف از املاک ملاک بزرگ مشهدی حاج حسین ملک بوده است که در سالیان دور یعنی قبل از انقلاب به عنوان هدیه در قطعات ۱۷ در ۳۰ متر مربع به فرهنگیان واگذار کرده است.

به گفته حسن طوسی از ساکنان قدیمی این محله که حدود ۲۶ سال است در این محله ساکن شده این زمین‌ها در سال ۵۹ که او خریداری کرده به صورت دشت بوده و از بولوار وکیل آباد موقعیت فعلی میدان امام علی (ع) قابل رؤیت بوده است. ساخت و ساز از حدود سال ۶۲ در این محله آغاز شده است.

در ابتدای کار اهالی محله با جمع‌آوری پول تصمیم به آسفالت منطقه و خرید پایه روشنایی کردند و بعدتر آب و برق و گاز هم به منطقه رسید. البته حسن طوسی که ساکن قدیمی محله هست می‌گوید: صفا، صمیمیت، هوای پاک و خلوتی قبلا پیدا می‌شد حالا کم شده، ولی امکانات بیشتر شده و به نوعی رفاه در همه جای محله پیداست. مدرسه‌نابینایان، مرکز تربیت‌معلم، فرهنگ‌سرای ترافیک، ۶ مسجد و حسینیه، یک مرکز درمانی مجهز، مکان‌های ورزشی باکیفیت و ۷ مدرسه و مرکز علمی از نقاط برجسته محله دانشجو است.

تربیت، شریف و فارغ‌التحصیلان، نوپا

تربیت، شریف و فارغ‌التحصیلان نام ۳ خیابان در منطقه ۱۱ است که همانند قسمت عظیمی از منطقه در سه دهه اخیر سر و شکل گرفته‌اند. برای اینکه اطلاعات بیشتری از این محله‌ها داشته باشیم به سراغ دو نفر از اهالی قدیمی محله رفتیم. یوسف قاسم نیا حدود ۱۲ سال است که ساکن قدیمی منطقه است و جزو اولین نفراتی بوده که در محله‌های شریف و تربیت به ساخت خانه اقدام کرده است.

قاسم نیا درباره قدمت محله و اتفاقاتی که در این محله‌ها افتاده است، می‌گوید: زمانی که من به این منطقه آمدم اینجا پر از باغ بود و تعداد کمی منزل مسکونی، زندان مرکزی و اداره اطلاعات که بعدتر کم‌کم محله شاهد ساخت و ساز بیشتری بود و معابر خاکی آسفالت شد.

غلامرضا پارسانیک از اهالی قدیمی محله فارغ‌التحصیلان است که از سال ۶۸ در محله فارغ‌التحصیلان ساکن بوده است. به گفته پارسانیک بعد از انقلاب این محله کاملا پوشیده از باغ‌ها و زمین‌های کشاورزی بوده و از سال ۶۶ ساخت و ساز در این محله آغاز شده است. مردم در ابتدا با مشکلات مختلفی از جمله نبود آب و برق و گاز مواجه بوده‌اند. آب  شرب از چاه تأمین می‌شد و در پایان در ماه از اهالی محله برای تأمین هزینه آب پول جمع می‌کرده‌اند تا سال ۷۱ که آب و برق شهری به این محله می‌رسد.

پارسانیک می‌گوید: ابتدا که در اینجا ساکن شدیم فقط یک نانوایی سیار در محله بود، حدود سال ۷۵ بیشتر معابر اصلی آسفالت شد و برای جدول گذاری در محله، اهالی محله پول گذاشتند، به گفته پارسانیک فقط دو قسمت از منطقه دست‌نخورده است، ابتدا باغ آقای قمصریان است که در ابعاد بزرگی از وکیل‌آباد تا پژوهش کشیده شده و دیگری قسمتی از رودخانه چهل بازه است که هنوز پارک نشده است.

پارسانیک در ادامه به روز‌های پرآب رودخانه چهل‌بازه هم اشاره کرد و گفت: تا حدود همین ۱۰ سال پیش تا آخر‌های تابستان از مسیر رودخانه آب زلالی عبور می‌کرد که روز‌های باصفایی را در کنار این رودخانه شاهد بودیم هرچند شب‌هایش به خاطر تاریکی هوا بسیار ترسناک بود.

محله‌های شریف، تربیت و فارغ‌التحصیلان اکنون به لحاظ بهره از امکانات رفاهی و شهری در سطح برخورداری قرار دارند. بیش از ۱۵ مدرسه، ۳ مرکز بهداشتی و درمانی، ۷ مسجد و حسینیه، خردسرای فردوسی، دانشگاه پیام نور و ۲ مرکز عالی از نقاط برجسته در این محله‌های نوپا هستند.

این گزارش پنج شنبه، ۱۸ بهمن ۹۷ در شماره ۳۱۶ شهرآرامحله منطقه ۱۱ چاپ شده است.