آنچه که مسجد مالکاشتر را در تاریخ شفاهی این شهر ماندگار کرده سهم این مسجد در مبارزات دوران انقلاب است. برای خیلی از آن انقلابیهای استخواندار حتی در شهرهای دیگر هم اسم و رسم این مسجد آشناست.
عباس هوشمند متولد از قدیمیهای محله سیدی است. گر چه تنها ۶ سال سواد مکتبی دارد، ولی نیکویی رفتار او در بنای درمانگاه خیریهای در محلهاش باعث شده تا مدیریت درمانگاه را به او بسپارند.
سالها پیش پشت آرامگاه نادرشاه خانهای بود که پیرزنی درآن زندگی میکرد. او آن زمان تکهای از خانهاش را مسجد کوچکی ساخت تا هر کس از آنجا عبور میکند، موقع اذان، نماز اول وقتش را در آنجا بخواند.
روزگاری که هنوز دندانپزشکها فعالیت خود را به گستردگی کنونی آغاز نکرده بودند، مردم برای رفع مشکل دندانهایشان به سراغ «دندانسازها» میرفتند. یکی از این دندانسازها محمد کوچکزاده نام داشت که ۶۴ سال پیش کار خود را در این حرفه شروع کرد.
در خراسان اولین سند شناسنامه در تاریخ ۳ اسفند ۱۳۰۵ به نام «سلطان مسعود میرزا لطیفی» ثبت شد که در آن محل تولد: قم و محل سکونت نیز سبزوار تنظیم شده است.
ابومنصور عبدالرزاق توسی پس از آن حاکم توس شد، در رونق و توسعه این خطه بسیار کوشید و در احیای فرهنگ ایرانی تلاش مستمر کرد. او از امرای نامآور سامانیان بود که توجهاش به مشهد و توسعه عمرانی آن در عهد سامانی، راه را برای فعالیتهای بعدی باز کرد.
روحانی مکتبی به نام «ملاحیدر» در این مسجد درس قرآن و عربی میداد و بههمین علت این مکان به نام مسجد «ملاحیدر» شهرت یافت. این مسجد از ۱۵۰سال پیش تاکنون تاریخ به میراث مانده، محله خسروینو را بهدوش میکشد.
قدمت گنبد خشتی واقع در طبرسی ۵ به حدود ۶۰۰ سال قبل برمیگردد. مستندات حاکی از آن است که این مکان مقدس مدفن یکی از سادات موسوی مشهد و از نوادگان حضرت موسیبنجعفر (ع) است.
در مشهد دهه ۳۰ قرن ۱۴ خورشیدی، چنانکه اسناد نشان میدهد، مسئولان قرار میگذارند برای برپا کردن مجسمه محمدرضاشاه در یک جای مناسب یک میدان جدید در شهر بسازند اما به دلایلی این اتفاق هیچگاه به سرانجام نمیرسد.
سوگواری در شهر مشهد ۱۲۰۰ سال قدمت دارد؛ اما رسوم آن در این سالها با تغییرات زیادی مواجه شد. تا پیش از آغاز دوره صفویه، اجتماعات مربوط به عزاداری بسیار محدود بود اما در دوره صفویه، برگزاری عزاداریها دچار تغییر اساسی شد.
محمد زارع رجبی میگوید: آقام مُخواست مُو رِبفرسته قالیبافی. مو که او کارِ دوس نِداشتُم روز رفتن پامِ توی یک کفش کردم که مو مُخوام بُرُم کفاشی. بابامَم رضا شد. از همو موقع رفتُم توای کار.
هیئت انصارالمهدی سالهاست روز عاشورا شور خاصی را در خیابان مفتح برپا میکند. هیئت انصارالمهدی حدود ۳۰ سال است مراسم محرم و صفر را با شور خاصی در مسجد المهدی برگزار میکند؛ درست از همان زمانها که مسجد تازه ساخته شده بود.
ما در حاشیه میدان عسکریه یا همان فلکه شیرممد داخل خودرویی نشستهایم که چند مسافر ویژه در آن حضور دارند. مسافرانی که برای سالیانی طولانی، نام یکی از میادین قدیمی مشهد، به اسم یکی از آنها بوده.
سلمان یزدفاضلی قدیمیترین روغنگیری سنتی شهرمان را دارد. پیرمرد هشتادودوسالهای که پدر و پدربزرگش نیز روغنگیر بودهاند.خودش میگوید: «یکی از برادرانم، عطار و حکیم معروفی بود به اسم حاجرضا یزدفاضلی. دو برادر دیگرم نیز مدتی روغنگر بودند.
۳۲ کشاورز روستای نخودک که از حلال بودن زمینها مطمئن شده بودند. هر کدام بخشی از زمین را سهم مسجدی گذاشتند که کنار هم میشد ۴۵۰ متر مربع. آنها بسمالله گفتند و ساخت اولین مسجد محله را آغاز کردند.
خلیل عربلین بیش از ۴۰ سال است که به شکل حرفهای و کارشناسی به جمعآوری قوطی کبریت مشغول میباشد و کبریتهایی از دوره قاجار که زمان شروع کبریتسازی در ایران بوده و همچنین از دوران پهلوی در اختیار دارد
روزهای بعد انقلاب جلوی در ورودی مسجد سنگری ایجاد کرده بودند برای گشتهای شبانه و ایجاد امنیت در محله. این مسجد ساده با اندک امکاناتش فضای خوبی برای انجام امور فرهنگی بود. کتابخانه کوچکش هنوز هم حسابی پُر مشتری است.
مسجد«حاج فرهاد» که ۴۰۰ سال عمر دارد، سرآغاز بسیاری از حرکتهای انقلابی در مشهد بوده و چهرههایی، چون رهبر معظم انقلاب، آیتالله واعظ طبسی و شهید هاشمینژاد اقدامات خود را از این کانون رهبری میکردهاند.
«حاج موسی غفاری» که زندگی اش ۱۰۸ صفحه دارد، یک تاریخ تمامقد برای محلهایست که عمرش حتی از خود مشهد هم بیشتر است. «محله نوغان». او از سربازان احمدشاه تا شترهاي نفتكش روسي را یادش است.
خانواده «قوام شکوهی» را خیلی از مشهدیها میشناسند. آنها نسل اندر نسل، سر تیغ آفتاب و سینهکِش خورشید، ۱۰۶پله را بالا میرفتهاند تا از فراز سازهای منارهمانند، خبر طلوع و غروب خورشید و سر رسیدن و یا سرآمدن وقت نماز را بدهند.