کوچه شهیدبرات هنرمند یک در محله سجادیه، یادگاری از روزگار کورههای آجرپزی و خشتمالی این محدوده است. آنچه بیشاز هرچیز در این کوچه به چشم میآید، صمیمیت و همدلی ساکنانی است که سالها درکنار یکدیگر زندگی کردهاند.
طلاب؛ محله منارههای بلند است. از هر طرف که نگاه کنی، بلندی منارههایی به چشم میآید که زمانی کورههای آجرپزی بودهاند و امروز آتششان خاموش و سرد شده است.
استادرضا اصفهانی، هنرمندیاش در زمینه میله کوره وصفنشدنی است. میگوید: ۶۰ متر دیوار بالابردن کار راحتی نیست. این میله بادشکن دارد و گرنه تابهحال ماندگار نمیماند. رجهای آن از هزارو ۳۰۰ آجر شروع شده و تا آخرین رج به ۸۰۰ آجر میرسید.
کارگرها۶ ماه ابتدای سال برای آماده کردن گل خشتمالی در ساعتی از بامداد که نسیم سرد بر پوست صورت میوزد، پابرهنه وارد چاله پر از آب میشوند و تا سپیدهدمان خاک رس را لگد میکنند که گل آماده قالبریزی شود.
گذشته یک محله با زندگی مردی گره خورده است. روزهایی که حاج مندلی فخار بعد از پدر تصمیم بهپاکردن بنایی میگیرد که خیلی از اهالی را ساکن آن محدوده میکند و بعدها یک محله را به نام او؛ گودال حاج محمد (حاج مندلی) فخار.
این کوره آجر خشتی، مال شخصی بود که هفت یا هشت کارگر داشت. اطرافش باغ بود و در آن سبزیکاری میشد. قبل از سال۵۰، کار کوره تعطیل شد و بعد از انقلاب هم اینجا به قبرستان تبدیل شد.
میلهای افراشتۀ آجرپزی، پارهخطهای عمودی هستند که از چند محله مشهد سر برداشتهاند!دودکشهای قدیمی که هنوز قدوقامتشان را در بوستانهایی مانند بهشت، گلشور قدیم، نبوت، میرزا کوچک خان و برخی دیگر از محلات شهر میبینیم.
پارک وحدت، گودال زابلیها، چهارراه قهوهخانه عرب، حسینآباد کرمانیها و... محلهها و مکانهایی در محدوده شهری منطقه هستند که پیش از انقلاب و اوایل آن وجود داشتند.
منطقه ۵ از دیرباز به سبب نزدیکی به حرم مطهر آقا علی بن موسی الرضا (ع) پذیرای زائران آقا بوده است.
غلامرضا جعفرینسب، یکی از اهالی محله تلگرد دست به کار شده و با بازسازی خانهای متروکه مربوط به دهه ۱۳۳۰ پرمکاشفهترین جایی را در منطقه ساخته که آدمهای عاشق گذشته میتوانند در آن قدم بگذارند.
حدود پنجاهسال پیش، در این معبر، کوره آجرپزی معروفی به نام «سیدی» که اهالی محله در آن کار میکردند، وجود داشت و با رشد و توسعه محلهها و شهر، بساط این کوره هم جمع شد.
نصرت، دختر مزرعهدار متمول تایبادی بعد از ازدواج زندگی سختی را تجربه میکند. او مدتی به تهران میرود و در کوره آجرپزی کار میکند اما نهایت دست سرنوشت او را بیبی حمومی محله جانباز میکند.
بیشتر به مناره شبیه هستند تا دودکش. شاید اگر توریستی گذرش به مشهد بیفتد و برایش توضیح بدهیم که اینها دودکش کورههای آجرپزی هستند، فکر کند او را دست انداختهایم.
منطقه ۵ از دیرباز به سبب نزدیکی به حرم مطهر آقا علی بن موسی الرضا (ع) پذیرای زائران آقا بوده است. گزارش پیش رو مختصری توضیحات درباره اماکن منطقه مناسب احوال زائران است.
اهالی کوچه طالقانی ۲ مثل ساکنان کوچههای مجاور دلخورند از اینکه بین دو بافت شهری ساکن هستند، اما هنوز نام روستا را یدک میکشند. این معبر نزدیک کوره آجرپزی قرار دارد.
داستان طولانیترین کوچه مشهد بهنام «حاجحسین باشیزاده فخار» گره خورده است؛ فردی که کوره آجرپزی در ابتدای این کوچه بنا کرد.