ترشیهای عزیز خانم به دور دنیا سفر کرده است 
نوجوان یازده ساله مخترع و حافظ جز ۳۰ قرآن است 
گروه تواشیح فدکالزهرا (س) در کشورهای مختلف برنامه دارد
محمد عطارياني| تواشیح گرچه در کشورهای عربی بهخصوص در مصر، بهعنوان مبدع این هنر اسلامی، قدمتی دیرینه دارد اما در کشور ما از عمر حرفهای و جدی آن بیش از دودهه نمیگذرد. اینکه تواشیح چیست و چه تفاوتی با دیگر انواع آوازهای مذهبی دارد، رابطه آن با موسیقی چگونه است، دلایل تحریم ورود آلات موسیقی به حریم آن چیست و سوالاتی از این دست شاید سوال افراد بسیاری باشد که تواشیح را فقط در برنامهای تلویزیونی دیدهاند. پاسخ دقیق این سوالات را فقط میتوان از کسانی شنید که از نزدیک دستی بر این آتش دارند و عمر خویش را صرف پیشرفت و اعتلای این هنر کردهاند. شاید از بخت و اقبال خوب ما باشد که معروفترین، پیشروترین و پر افتخارترین گروه تواشیح کشور را در منطقهمان داریم.
برای گرفتن جواب این سوالات و همچنین بررسی وضعیت و جایگاه تواشیح در فضای هنری و مذهبی کشور، ساعاتی را میهمان گروه بینالمللی تواشیح فدکالزهرا(س) در محل تمرین آنها بودیم. بنیانگذار و مسئول گروه، مهدی رضایی که ساکن محله آزادشهر مشهد است طرف گفتگوی ما بود، اما این گفتگو تسرّی پیدا کرد به همه افراد گروه. این تغییر مخاطبان و در نتیجه تنوع نظرگاهها، در مجموع شاید توضیحی همهجانبه و دقیقتر باشد به سوالات و ابهامات ذهنی ما در مورد این هنر اسلامی.
تاریخچه گروه
گروه تواشیح فدکالزهرا (س) در سال ۱۳۷۴ توسط گروهی از قاریان و مبتهلان شناختهشده به سرپرستی مهدی رضایی تشکیل شد. این گروه با کسب عناوین برتر مختلف در سالیان گذشته جایگاهش را بهعنوان شناخته شدهترین گروه تواشیح کشور مستحکم کرده است. این گروه در رشتههای اذان و ابتهال (دعاخوانی) نیز بارها مقامهای برتر کشوری را کسب کرده است. این گروه بینالمللی علاوه بر اجراهای مختلف در رادیو قرآن، بهعنوان نماینده رسمی جمهوریاسلامی بارها به کشورهایی نظیر سوریه، امارات، بوسنی، پاکستان، هندوستان، بنگلادش، تایلند، لبنان و همچنین سه بار به کشور عراق سفر کرده و اجرای برنامه داشته است.
بیان دلنشین رابطه قرآن با اهل بیت
مصطفی احمدی، نخسین فردی است که طرف گفتگوی ما قرار میگیرد. متولد ۱۳۵۵ است و از آغاز تشکیل گروه در سال ۷۴ به آن پیوسته. قاری و مدرس قرآن است و هر روز ظهر میتوان صدای اذان دلنواز او را از بلندگوهای بارگاه ملکوتی امامرضا (ع) شنید.
میگوید: مهمترین نگاه تواشیح به بحث ذکر و منقبت اهل بیت است. تواشیح را از منظر مضمون اشعار میتوان بیان رابطه بین عترت و قرآن نامید با شیوهای دلنشین و هنری. تواشیح از منظر موسیقی هم یک موسیقی بیانی است، یعنی ساختن یک موسیقی بدون استفاده از آلات موسیقی و فقط با کمک حنجره و صدا.
مصطفی احمدی با اشاره به مظلوم واقع شدن هنر تواشیح ادامه میدهد: گروه ما حداقل سالی یکبار اجرای خارج از کشور دارد و این اجراها تاثیر زیادی در جلب نظر افکار عمومی کشورهای دیگر به تشیّع دارد و تبلیغی جذاب و بسیار کمخرج است برای ترویج افکار و سیره اهل بیت.
گروه ما سالی یکبار اجرای خارج از کشور دارد و این اجراها تاثیر زیادی در جلب نظر افکار عمومی به تشیّع دارد
نفوذ تواشیح در روح
مرتضی سعادت، دیگر عضو این گروه متولد ۱۳۶۰ است و دوسالی بیشتر نیست که به گروه پیوسته. میگوید: البته سابقهام در تواشیح به سالها قبل برمیگردد و از ۱۲ سالگی عضو گروه تواشیح اعوانالمهدی (عج) بودم.
او که مدرس قرآن و همچنین دارای مقامهای برتر قرائت در مسابقات دانشجویی و کشوری نیز هست با بیان اینکه علاقهاش به کارگروهی و وجود این عنصر در تواشیح از دلایل علاقهمندی او به این هنر است، ادامه میدهد: وجود ملودیهای متنوع و دلپذیر عربی از هنر تواشیح، هنری با ضریب نفوذ بالا در روح مخاطب ساخته و از این طریق میشود درگیری بیشتری بین مخاطب با مضمون متن ایجاد کرد.
سعادت با اظهار تاسف ادامه میدهد: کارمند بانک هستم و واقعا ناراحت میشوم وقتی میبینم در مراسمی که به مناسبتهای مختلف توسط بانک برگزار میشود هیچگاه از یک گروه تواشیح برای شرکت در چنین مراسمی دعوت نمیکنند.
رابطه قرآن و تواشیح
مرتضی حقانیقرایی دیگر عضو گروه است که همراه مرتضی سعادت از دو سال پیش به این گروه پیوسته. متولد ۱۳۵۹ است. مانند مرتضی سعادت از همان نوجوانی قرائت قرآن و تواشیح را در گروه اعوانالمهدی (عج) بهصورت همزمان کار کرده است. میگوید: همانطور که ورزش کردن بهتنهایی اراده قویتری میخواهد و وجود چند همپا انگیزه تمرین را بیشتر میکند، کار تواشیح به خاطر داشتن همین خصلت کار گروهی در ذات خود برایم جذابیت دوچندانی داشته است.
حقانی با بیان مثالی رابطه میان قرآن و تواشیح را چنین توضیح میدهد: یک شیرجهرو لازم نیست شناگری حرفهای باشد، اما باید شنا را بلد باشد. یک متوشح هم گرچه لازم نیست یک قاری سطح بالا باشد، اما حتما باید با قرآن و قرائت آن تا حدودی آشنا باشد. همه اعضای گروه ما جزو قاریان مطرح در سطح کشور و بینالمللی هستند.
حقانی با گلایه از غریب ماندن هنر تواشیح در میان هنرهای دیگر ادامه میدهد: بچههای تواشیح با خوندل خوردن و گذاشتن وقت بسیار تمرین میکنند، بیآنکه حمایتی از آنها و زندگیشان شود. این کار قداست و معنویتی دارد که با پول سنجیده نمیشود، اما شاید کسی نداند تهیه همین متنهای فارسی وعربی که میخوانیم، ساخت ملودیها و همچنین تنظیم قطعات برای اجرا، همگی هزینهبر هستند و این هزینه باید از جایی تامین شود.
یک متوشح هم گرچه لازم نیست یک قاری سطح بالا باشد، اما حتما باید با قرآن و قرائت آن تا حدودی آشنا باشد
روح کارگروهی در تواشیح
ناصر ملایی دیگر عضو گروه، متولد ۱۳۵۹ و فقط یکسال است که همراه با برادرش، مسعود ملایی به این گروه پیوسته. میگوید: از ۱۵ سالگی قرآن را بهصورت پراکنده میخواندم. تا اینکه گذارم به جلسات قرآن رضایی افتاد و او صدای من را بهعنوان صدای بم گروه پسندید. وی که دارای دان یک کیک بوکسینگ و همچنین مدرک مهندسی کامپیوتر است ادامه میدهد: بیش از هر چیزی جذب روحیه کارگروهی در تواشیح شدم.
آمیختگی تواشیح با هنر
محمدعلی شیعه بزرگترین عضو گروه متولد ۱۳۵۰ است. با لبخند میگوید: به قول سهراب سپهری اهل کاشانم. قرائت قرآن را از ۱۵ سالگی و آموزش کلاسیک و فنی آن را از ۱۹ سالگی شروع کردم. او که مقام برتر کارگران کشور، مقام برتر اذان گویی در کشور، مقام برتر ابتهال در کشور، مقام برتر جشنواره رادیو قرآن و همچنین رتبه برتر مسابقات قرآن اوقاف را در کارنامه خود دارد، ادامه میدهد: تواشیح را از ۲۵ سالگی در کاشان شروع کردم. بعد به منظور تاسیس موسسه جامعـهالقرآن به مشهد آمدم. از سال ۸۶ هم به گروه تواشیح فدکالزهرا (س) پیوستم.
شیعه با اشاره به دیداری که اعضای گروه با رهبرانقلاب داشتهاند، ادامه میدهد: ما علاوه بر اینکه در همه زمینهها اقتدا به نظر رهبر معظم انقلاب داریم، در بحث تواشیح به واسطه تخصص ایشان در قرآن، سعی میکنیم تذکراتشان را بیشتر مدنظر قرار دهیم. ایشان یکبار جملهای غریب به این مضمون گفتند که "هر چه با هنر آمیخته شود جذاب و موردپسند مردم واقع میشود. " تواشیح هم در اصل تلاشی برای همین کار است. اینکه مضامین قرآنی و مذهبی با شیوهای جذاب بهویژه برای جوانان بیان شود.
این عضو گروه با بیان اینکه تواشیح یک هنر اسلامی است ادامه میدهد: چرا نباید به تواشیح که هنری اسلامی و دینی است، مثل بقیه هنرها رسیدگی شود. ما که خود راامالقرای شیعیان جهان میدانیم باید بیشتر به هنرهای اسلامی بها دهیم. شما نگاه کنید به جذابیت فوتبال و بازیگری سینما یا موسیقیهای رایج برای جوانان. حتما یکی از مهمترین انگیزهها پول است و اینکه جوان میداند در صورت موفقیت در این رشته آیندهاش تضمین است. چون در تواشیح سرمایهگذاری نمیکنیم، پس جذابیتی هم به وجود نمیآید.
هممحلهاي ما
مهدی رضایی، سرپرست و بنیانگذار گروه متولد ۱۳۵۳ و ساکن محله آزادشهر مشهد است. او دانشجوی رشته علومقرآنی، گرایش علوم و فنون تلاوت و کتابت قرآن مجید است که در کل ایران فقط ۱۷ دانشجو دارد. ذکر تکتک عناوین بهدست آمده توسط او در رشتههای قرائت قرآن، مداحی، ابتهال (دعا خوانی) و توحیدی (مداحی عربی) از حوصله این گفتوگو خارج است. او همچنین دارای داندو کیک بوکسینگ و مدرک درجهدو داوری این رشته است.
رضایی گذشته حرفهای خود را در قرآن و تواشیح چنین به یاد میآورد: پدرم محمدحسن رضایی از همان ابتدا تاکید زیادی بر تربیت مذهبی من و پنج برادر دیگرم داشت و از همان دوران ابتدایی برای آموختن قرآن، من را به مکتبهای خانگی فرستاد.
از سال ۶۵ همراه برادرم هادی زیر نظر استادحاجحسن علمی فراگیری قرائت قرآن را پیگرفتیم. از دیگر شاگردان استاد علمی آن دوره میتوان به جواد فروغی و حامد و حمید شاکرنژاد اشاره کرد که هماکنون جزو قاریان شناخته شده بینالمللی هستند. از سال ۶۷ با افتتاح جامعه قاریان مشهد به آن پیوستم و زیرنظر استاد فاطمی قرار گرفتم. از سال ۷۰ هم با شروع دوران سربازی تواشیح را شروع کردم.
اثر متقابل مداحی و تواشیح بر قرآن
در آغاز با توجه به مداحیکردن مهدی رضایی اشاره میکنم به اکراه بعضی قاریان برای ورود به عرصه مداحی به دلیل تداخل لحن فارسی مداحی با لحن عربی قرآن و خراب شدن لحنشان. میگوید: این درست است، اما با تسلط به علم موسیقی و شناخت دستگاههای موسیقی فارسی و عربی میشود با تمرین به مرور ملودیهای فارسی و عربی را از هم جدا کرد. حالا یک قاری موفق قرار نیست حتما مداح درجه یک هم باشد یا برعکس. همینکه یکی را در حد حرفه ای و دیگری را در حد مطلوب بداند کافی است. برخلاف مداحی اما تواشیح به خاطر ایجاد توانایی ساخت صدا و لحن، اثر بسیار مثبتی در قرائت قرآن میگذارد.
رضایی در مورد نحوه انتخاب شعر یا دعا، ساخت ملودی و تنظیم قطعات چنین توضیح میدهد: بیشتر اعضای گروه به دستگاههای موسیقی فارسی و عربی آشنایی دارند و دوره سولفژ را گذراندهاند. در حالت عادی انتخاب شعر با مشورت یا پیشنهاد اعضای گروه از بین متون ادعیه یا اشعار شاعران معروف عربی صورت میگیرد. در مواردی که اجرایی مناسبتی درخواست میشود ابتدا متنی مناسب با آن مناسبت انتخاب میشود بعد نوبت انتخاب دستگاهی است که ملودی باید در آن ساخته شود.
بسته به مناسبت، اگر عید و مولودی باشد، سعی میکنیم ملودی شادتری در دستگاههایی مانند سهگاه و نهاوند بسازیم و اگر وفات و عزاداری باشد سعی میکنیم ملودیهای غمگینی در دستگاهی مانند حجاز بسازیم. روش دیگر این است که مثلا ملودی زیبایی به ذهن یکی از اعضای گروه میرسد یا جایی آن را میشنود، آنوقت سعی میکنیم متنی مناسب برای آن ملودی تهیه کنیم. در نهایت نوبت به تنظیم میرسد که با استفاده از هارمونیکا، آکوردها و فاصلههای صوتی، ملودی به نحوی دلنشین و هارمونیک تنظیم میشود.
گروهی پیشگام
رضایی با بیان کسب ۱۵ مقام برتر در مسابقات کشوری و ذکر اینکه گروه آنها به عنوان گروهی پیشرو و آوانگارد شناخته میشود، ادامه میدهد: بسیاری از گروههای تواشیح کشور برای مسابقات کارهایی را
اجرا میکنند که ساخته ما هستند و قبلا در مسابقات اجرا کردهایم. در یکی از مسابقات کشوری از بین هشتگروه شرکتکننده، ششگروه کارهایی که ساخته گروه ما بود را اجرا کردند و یکگروه هم کاری را اجرا کرد که ما در همان مسابقات اجرا کردیم.
معمولا گروههای دیگر کشور برای سفارش کار با ما تماس میگیرند. ما بیشتر کارهای خودمان را در مجموعه سیدیهایی منتشر کردهایم که بیشتر آن کارها بیاجازه ما توسط گروههای دیگر استفاده میشود بیآنکه حق و حقوقی به ما پرداخت شود. این هم از مضرات نبودن قانون کپیبرداری است که اینبار دامن هنر تواشیح را گرفته است. برای همین هم در تمرینات از حضور افراد غریبه جلوگیری میکنیم و تا کار ساخته شده در جایی اجرا و به نام گروه ثبت نشود، آن را منتشر نمیکنیم.
پردهبرداری از آخرین اثر گروه
رضایی ادامه میدهد: آخرین کار گروه که کاری بسیار فاخر و اجرای صلوات خاصه امامرضا(ع) است چندوقت پیش توسط اداره ارشاد اسلامی در تالار نور در مراسمی رونمایی شد.
آلات موسیقی؛ خط قرمز تواشیح
رضایی با بیان اینکه اجرای بعضی گروههای تواشیح تهرانی با استفاده از آلات موسیقی دیگر نه تواشیح که سرود است، میگوید: وقتی موسیقی با تواشیح آمیخته شد دیگر تضمینی برای سوگرفتن آن به طرف موسیقی غنا وجود ندارد و سلیقهها آن را به هر طرف خواهند برد. آلات موسیقی به نظرم جای پای شیطان هستند برای ورود به تواشیح و به ابتذال کشاندن آن.
بنابراین با توجه به تاکید رهبر انقلاب در جلوگیری از رفتن تواشیح به طرف موسیقی کلیسایی و همچنین استفاده از هارمونیکا و فاصلههایی که بین این دو شباهت ایجاد کند، به نظرم بهتر است خط قرمز تواشیح همان استفاده از آلات موسیقی باشد. چند وقت پیش پیشنهاد استفاده از گروه کرزنان در گروههای تواشیح مطرح شد که من با آن هم به شدت مخالفم.
حرف آخر
رضایی که هماکنون دو جلسه قرآن را، یکی یکشنبه شبها در حسنیه ائمه بقیع واقع در چهارراه دانشآموز و دیگری دوشنبه شبها در مسجدالرضا (ع) آب و برق برگزار میکند، حرف آخرش یک پیشنهاد است: ما کشوری هستیم با ادعای پرچمداری قرآن، پس باید به هنرهای مذهبی و دینی مثل تواشیح که پیوندهای عمیقی با قرآن دارند توجه خاصی نشان دهیم. به نظرم ایجاد موسسه یا صنفی برای هنر تواشیح نخستین و لازمترین قدم است برای حمایت از فعالان این رشته هنری و همچنین شناساندن آن به مردم.
* این گزارش پنج شنبه، ۱۴ دی ۹۱ در شماره ۳۷ شهرآرامحله منطقه ۱۱ چاپ شده است.
لینک کوتاه
آوا و نمــــــای شهر
