هاشم شکوهی شاعر آیینی مشهد همیشه برای اهل بیت میسرود 
نخستین کتابخانه تخصصی امام علی(ع) در محله جنت قرار دارد 
جمعهبازار کتاب مشهد از سال ۱۳۷۸ پابرجاست
احمد پورمنفردی| در منطقه هشت مشهد راستهبازارهای جور واجوری قرار دارند. از راسته بازار قدیمی خیاطها بگیرید تا راسته فروش کفش و لباس یا بازار ساعت و بلور، اما یکی از این راسته بازارها کمی با بقیه فرق میکند. هم سرو شکلش و هم وزن و رنگش. هرچند این بازار فقط هفتهای یکبار شکل میگیرد، اما همان یک روز هفته، همه علاقهمندانش را از سرتاسر شهر به سوی خودش میکشاند.
تنوع این بازار باعث شده است که همهجور آدم و در هر ردهسنی پا در آن بگذارند و دنبال جنس مورد علاقه خودشان بگردند. البته مشتری این بازار شدن یک شرط هم دارد، آن هم این است که باید دوستدار کتاب باشی تا صبح روز جمعه از خواب ناز بیدار شوی و بیایی به خیابان مدرس و محله جنت مشهد و چشم بچرخانی روی اسم کتابهای جور واجور و بیخیال قیمت مرغ و گوشت، دست در جیب بکنی و برای کتاب پول بدهی.
کتاب کودک، کمک آموزشی، دینی و مذهبی، رمان و داستان، کتب تاریخی و... همهشان کنار هم و خیلی مسالمتآمیز روی پیشخوان غرفهها نشستهاند. خلاصه به هر نوع مطلبی که علاقه داشته باشید، در این بازار درباره آن کتابی پیدا میکنید.
هرچند درصد زیادی از کتب این بازار را کتابهای دست دوم تشکیل میدهند، اما همین تنوع موضوع و هیجان پیدا کردن یک کتاب عتیقه در این هیاهو، باعث میشود مشتریها دردسر آمدن به این سمت شهر را در یک روز تعطیل بهجان بخرند. البته خیلیها آه از نهادشان بلند میشود از شنیدن بعضی قیمتها که بهدنبال الاکلنگبازی تعرفههای کاغذ، خودشان را بالا کشیدهاند. خلاصه این فضای پرهیاهو بهانه آن شد تا ما هم عطای خواب یک صبح جمعه را به لقایش ببخشیم و خروسخوان پا در این راسته بازار بگذاریم.
۲۳۰ غرفه فعال در جمعهبازار
زودتر از معمول به محل برگزاری جمعهبازار میرسم. ساعت هنوز هفت نشده است. تک و توک بازدیدکنندههایی در حال گذر هستند. فروشندهها تازه از راه رسیدهاند و مشغول انتقال کتابها از صندوقعقب ماشینهایشان و چیدن آنها روی میزهای آهنی هستند.
اولین نفری که به سراغش میروم، مدیر جمعهبازار کتاب مدرس است؛ هاشم ثابتضیائی که اتفاقا از فعالان عرصه کتاب و نشر شهرمان هم هست. وی ماجرای رونق گرفتن این راسته بازار را اینطور بیان میکند: سال ۱۳۷۸ به همراه مدیرعامل وقت سازمان میادین میوه و ترهبار و ساماندهی مشاغل شهری شهرداری مشهد در حال گشتزنی در سطح شهر بودیم که در بولوار مدرس با تعدادی بساطی کتاب روبهرو شدیم. فکر ساماندهی این بساطیها از همانجا در ذهنمان نقش بست و اقدام به راهاندازی بازاری برای ارائه کتاب کردیم.
او میافزاید: با الگوبرداری از جمعهبازار کتاب اصفهان و با مشارکت حدود سی غرفهدار، جمعهبازار کتاب مشهد در نهم مهر سال ۱۳۷۸ آغاز بهکار کرد و الان حدود ۱۳سال از فعالیت آن میگذرد. او این را هم میگوید که هماکنون ۸۰ غرفهدار با ۲۳۰ میز کتاب در این بازار در حال فعالیت هستند.
با مشارکت حدود سی غرفهدار، جمعهبازار کتاب مشهد در نهم مهر سال ۱۳۷۸ آغاز بهکار کرد
او با اشاره به صدور مجوز و کارت شناسایی برای فروشندگان کتاب در این بازار یادآوری میکند که جمعهبازار کتاب مدرس از ساعت هفت صبح تا دو ظهر هر جمعه دایر است و علاوه بر مدیر بازار، دو ناظر از اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی مشهد، دو پیمانکار و یک مامور نیروی انتظامی بر بازار نظارت میکنند.
او که از قدیمیترین کارمندان سازمان میادین است و از ابتدای راهاندازی این بازار با کتابها و کتابفروشها و کتابخوانها سروکله زده است، کتابهای مورد نیاز خود و خانوادهاش را از همین بازار تهیه میکند و میگوید: همنشینی با کتاب مرا عاشق مطالعه کرده است.
بررسی و بررسی با ناظر ارشاد
به سراغ محمدکاظم دبیری، رئیس اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی مشهد میرویم؛ ادارهای که به عنوان ناظر بر امور فرهنگی شهر بر جمعهبازار کتاب هم نظارت دارد. او میگوید: جمعهبازار کتاب از سالها قبل به همت شهرداری مشهد و با حضور فروشندگان کتاب دایر و در پنجسال گذشته آهستهآهسته ساماندهی شد، بهطوری که شاهد حذف فروش سیدی و شناسنامهدار شدن همه فروشندگان و عرضهکنندگان در مدت کوتاهی بودیم. همچنین فروشندگان موظف به رعایت ضوابط و قوانین از جمله فروش آثار با فیپا، شابک و مجوز زمانی شدند.
دبیری ادامه میدهد: فروشندگان ضمن ارائه فهرست در هر فصل، متعهد میشوند که کتب خارج از موضوعات اعلام شده را ارائه ندهند و چنانچه تخلفی از سوی دو ناظر اعلام شود، در ابتدا ثبت خلافی و در مرحله بعد برخورد صورت میگیرد.
به بیان این مسئول، این تعهد و حضور دو ناظر کارشناس در جمعهبازار باعث کمشدن تخلفات ناشران شده است و در دو سال گذشته فقط تعدادی کتاب بدون مجوز و بعضا قدیمی از غرفهها جمعآوری شدهاند. او میگوید: استقبال مردم از این جمعهبازار خوب است، اما کتب نفیس علمی و اعتقادی با چاپ جدید کمتر عرضه میشود و در نتیجه، بخش عظیمی از کتابخوانها فرصت استفاده از این ظرفیت را از دست میدهند.
نویسندگان مشهدی هم پای کارند
رضا جوان، فروشنده ۶۰ سالهای است که هم به کار نویسندگی مشغول است و هم در حوزه سینما و تئاتر دستی دارد. او در غرفهاش علاوه بر چهار عنوان کتابی که خودش نوشته است، آثار دیگری را در حوزه رمان، مباحث روانشناسی و... عرضه میکند. او میگوید: برای هر نویسنده فروش آثارش یک دغدغه به شمار میآید که این بازار میتواند به حل این دغدغه کمک کند.
برای هر نویسنده فروش آثارش یک دغدغه به شمار میآید که این بازار میتواند به حل این دغدغه کمک کند
کمی آنطرفتر، شهناز چوپانکاره، نویسنده و صاحب امتیاز یکی از انتشارات اسم و رسمدار مشهد هم به فروش کتاب مشغول است. او نیز معتقد است: این بازار کتاب فرصت مناسبی برای عرضه کتاب است، اما متاسفانه شهروندان به دلیل مشکلات اقتصادی برای خرید کتاب هزینه نمیکند. او پیشنهاد میکند: سازمان میادین بهتر است «جمعه بازار» کتاب را به «روز بازار» تبدیل کند.
کتابهای شخصی شما را خریداریم
فریدالدین حسینی هم از سال ۷۹ در این بازار مشغول به کار بوده و تخصصش خرید کتابهای شخصی مردم است. او با بیان اینکه خود مدیر یک کتابفروشی بزرگ در مشهد است، اما فروش کتاب در جمعهبازار را ترجیح میدهد، بیان میکند: متاسفانه نه تنها حمایتی از ما نمیشود، بلکه برای جمع شدن این بازار نیز هر روز راهکار ارائه میدهند.
او این را هم میگوید که ۳۵ درصد مشتریان ما، مشتریان ثابت بازارند که هر هفته اگر کتابی هم نخرند، به جمعهبازار کتاب مشهد سر میزنند. حسینی خاطرنشان میکند: ما در این غرفه از کتابهای دست دوم یا نو شهروندان استقبال میکنیم و در ازای دریافت آنها یا کتاب میدهیم یا هزینهاش را با فروشنده کتاب حساب میکنیم.
خرید کتاب در سبد خرید خانوار
در غرفه کتب مذهبی با حجتالاسلام میثم مرادی، روحانی جوان ۲۵ سالهای، سر موضوع کتاب و مطالعه را باز میکنم. او معتقد است اینجا همه نوع کتاب پیدا میشود. حتی برخی کتب قدیمی که تجدید چاپ نشدهاند هم در این بازار هست.
کمی آنطرفتر خنداندل و همسرش که هر دو فرهنگی هستند، در بخش کتابهای درسی و دانشگاهی مشغول تعویض کتب قدیمی خود با کتابهای جدید هستند. این زوج جوان هم توضیح میدهند: برای دانشآموزانمان که از این بازار کتاب تهیه میکنند، نمره مثبتی درنظر میگیریم. جالب اینجاست که این زوج بخشی از مخارج ماهانه زندگیشان را کنار میگذارند تا آن را خرج کتاب کنند.
انگیزه قیمت باشد، کتاب میشود «قفسهپُرکن»
علی لشگری کتابفروش با سابقهای است که ۳۴سال خاک قفسههای کتابفروشیاش را خورده است و امروز هم مغازه کوچکی در کنجی از این شهر دارد. او از آن کتابفروشهایی است که گذارش به جمعهبازار کتاب نمیافتد و همین هم انگیزه مصاحبه ما با اوست.
او معتقد است: کتابهایی که در جمعه بازار کتاب به فروش میرسند، بیشتر نواقصی دارند که مانع از آن میشود که در فروشگاهها و کتابفروشیهای معتبر فروخته شوند. وی توضیح میدهد: کتابهای عرضهشده در این بازار به دلیل نواقص و اشکالات چاپی که دارند با تخفیفهای ۳۰ تا ۴۰ و حتی بعضا ۵۰ درصدی در مقایسه با فروشگاههای معتبر فروخته میشوند.
او انتقاد دیگری به این شیوه فروش کتاب دارد: مردم در مراجعه به این بازارها کتاب مورد نظر خود را نمیخرند، بلکه با گذر از کنار میزهای مملو از کتاب و قیمتهایی نزدیک به یکهزارتومان، کتابهایی را میخرند که گاهی مورد نظر و در راستای علایق آنها نیست و مبنای انتخابشان تنها در اصطلاح «مفت» بودن محصول است. به اعتقاد این کتابفروش کهنهکار، این موضوع انگیزه کتابخوانی را از بین میبرد و فقط کتاب را تا حد یک کلکسیون یا وسیلهای برای پُرکردن قفسهها تنزل میدهد.
این بازار در قرق کمکدرسیهاست
محمدحسین واحدی را آنها که گذرشان به پاساژ مهتاب افتاده باشد، خوب میشناسند. مغازهاش همانی است که بر سردرش نوشته است: «کتاب کمکدرسی نداریم.» او که از سال ۱۳۵۷ وارد این حرفه شده است، عنوان میکند: برای رفع کمبودهای کتابخانهام، بیشتر جمعهها به بازار کتاب مدرس سر میزنم.
واحدی هرچند این ایراد را به جمعهبازار کتاب وارد میداند که حدود ۸۰ درصد حجم فروش آن به محصولات کمکدرسی اختصاص دارد، اما معتقد است این تغییر رویه فروشندگان تنها به دلیل افت شدید جمعیت کتابخوان در شهر ماست. وی ادامه میدهد: این تغییر رویه باعث شده است بازار کتاب مدرس از هدف اولیهاش دور شود، اما این تغییر به اجبار بر آن وارد شده است. او یادی هم میکند از بازار کتاب خیابان خاکی در گذشته و بیان میکند: وجود این بازارها بهطور کلی اثرات مثبتی بر فرهنگ جامعه و تشویق مردم به مطالعه خواهد داشت.
*این گزارش سه شنبه، ۲۷ تیر ۹۹۱ در شماره ۱۳ شهرآرامحله منطقه ۸ چاپ شده است.
لینک کوتاه
آوا و نمــــــای شهر
