خانه‌های عیدگاه با خشت‌خام و کاهگل سرپا شده بود

مثل خاطره‌ای می‌ماند که خاک گرفته، اما هیچ‌گاه از ذهنت دور نبوده است. فقط کافیست تا به نفس حنجره‌ات آن گرد سفید را از روی صورتش کنار بزنی... این خاطره کهنه می‌تواند تصویر آدم‌های قدیمی در قاب‌های قدیمی باشد یا سنگفرش‌های کهنه خیابانی که آهسته و بی‌سر و صدا از کنار دیوار‌های خسته خانه‌های قدیمی می‌گذرند.

امروز قرار است در این چند خط گَرد خاطره یکی از قدیمی‌ترین محلات شهرمان را بگیریم تا شاید به همین بهانه مشهد قدیم هم زنده شود. انتخاب ما از میان معدود محلات باقی‌مانده شهرمان، «عیدگاه» است که در محله پایین خیابان مشهد قرار دارد. این محله که در جنوب شرقی حرم مطهر قرار دارد، در گذشته تنها شامل کوچه «عیدگاه»، «زنجیرها» و «سیروس» بوده و سپس محله جدید‌ها در همین منطقه بوجود آمده است.

قدیمی‌های هم نام کوچه‌هایی، چون «باغ حسن خان» و «شمس» را به خوبی به یاد می‌آورند. اگر از ظاهر محله هم بپرسید همین‌قدر می‌توانیم برایتان نشانی بدهیم که ساختار آن تا حد زیادی شبیه محله «نوغان» بوده است. یعنی عمده خانه‌ها با مصالحی، چون چوب، خشت‌خام و کاهگل سرپا شده بودند. نوسازی و یا تعمیر خانه‌ها در این محله به علت انجام عملیات بهسازی بافت فرسوده کمتر انجام می‌شود.

مطلب مرتبط دیوارهای عیدگاه هنوز بوی رنگ می‌دهد

عیدگاه از نگاهی دیگر

عیدگاه که در گذشته یک محله بوده در جنوب شهر و بر سر راه ری و عراق عجم و ولایات جام و هرات واقع بوده، در شرق محله سرشور و غرب پایین خیابان قرار داشته است.

در زمان احداث باروی مشهد یکی از دروازه‌های شهر در محله عیدگاه واقع شده، در نتیجه از زمان صفویه نام دروازه و محله عیدگاه به متون تاریخی راه یافته است. بنابراین محلات عیدگاه و سرشور پس از نوغان و سراب از قدیمی‌ترین محلات شهرمان بوده‌اند.

همچنین قدیمی‌ترین مصلای شهر مشهد که ظاهراً در اوایل قرن نهم ساخته شده (مصلای زرق) در کنار رودخانه طرق (در فاصله یک فرسنگی دروازه عیدگاه) قرار دارد که نشان می‌دهد نماز‌های عید فطر و قربان مردم مشهد در آن محل برگزار می‌شده‌اند.

شکرانه زندگی

وجه تسمیه محله «عیدگاه» به‌طور دقیق معلوم نیست. لیکن در منتخب‌التواریخ آمده است که، چون ازبک‌ها در قتل‌عام مردم مشهد، ساکنان این محله را نکشتند، مردم به شکرانه این موهبت در آنجا جشن گرفتند و آن زمین را عیدگاه نامیدند.

اما با توجه به ذکر نام عیدگاه در یک قرن پیش از این حادثه در کتب تاریخی، این موضوع نمی‌تواند صحت داشته باشد. این وسط، اما دیدگاه‌های دیگری هم برای این نام وجود دارد. موقعیت محله عیدگاه حدس دیگری را تقویت می‌کند و آن اینکه، چون اراضی بیرون «دروازه عیدگاه» که به روستای قدیمی و پرآب و سرسبز «تروغ» (طرق فعلی) و حاشیه رودخانه طرق می‌پیوسته است و محل بهارگاه لشگرهابه شمار می‌آمده، عیدگاه مردم مشهد هم بوده و مراسم مذهبی و اعیادی، چون عید فطر، در آنجا برگزار می‌شده است. بدین سبب آن محله را به این نام می‌خواندند.

استقرار قدیمی‌ترین مصلی شهر مشهد که در اوایل قرن نهم ساخته شده و کنار رودخانه طرق قرار دارد، این احتمال را تقویت می‌کند. در اواسط «کوچه عباسقلی خان» و نرسیده به کوچه و قبرستان عیدگاه، محله‌ای است که به یهودیان مقیم مشهد اختصاص داشته و به آن محله «جهودها» می‌گفتند. پس از آنکه در سال ۱۲۵۵ قمری یهودیان مشهدبا توجه به فضای به وجود آمده، مسلمان شدند، آنها را «جدید الاسلام» خواندند، در نتیجه محله مزبور هم به «جدیدها» تغییر نام داده است.

عیدگاهی‌ها

عیدگاه در حصار دو محله سرشور و پایین خیابان قرار داشته، عمده‌ترین ویژگی‌اش سکونت ۱۱۱ خانوار جدید (یهودی) از ۱۱۲ خانوار یهودی شهر بوده است که همین امر وجهه تجاری آن را بارز می‌کرده است. تعداد منازل، جمعیت، نوکران دولت و آستان قدس، رعایا و پیشه‌وران در این محله به تعداد متعارفی بود. اما تا چشم کار می‌کرد پر بود از منازل وقفی و تکایا.

صاحبان مشاغل جالبی هم در این محله ساکن بودند. مشاغلی، چون کفن نویس، چاووش، لوطی، لوطی‌باشی، مارگیر، کبوترباز و دعواخر. این وسط گویا به دلیل شلوغی و همین تنوع مشاغل، کلانتر و داروغه هم ساکن همین محله بودند.

بنا به اذعان نویسنده کتاب «گزیده تاریخ و جغرافیای تاریخی شهر مشهد»، در مجموع نبض اقتصاد پنهان و سوداگرانه شهر در این محله می‌تپیده و جهود‌های عیدگاه، زمانی برای خودشان در این زمینه پرچمدار بوده‌اند. قرار داشتن این محله بر سر راه پر زائر مشهد- نیشابور و تهران هم عیدگاه را تبدیل به محله زائرپذیری کرده است. چند آواره سیاسی و وظیفه‌خوار افغانی و یک تاجر بخارایی هم زمانی ساکن این محله بودند.

عیدگاه امروز

عیدگاه امروز کوچه بلندیست با کوچه‌های متعدد و طولانی دیگری که از آن به محلات و خیابان‌های دیگر متصل می‌شوند. اگر راه بلد نباشید، احتمالا در این کوچه‌ها که نام و نشان آنها آن‌قدر‌ها شفاف نیست، گم خواهید شد. در عیدگاه امروز تا دلتان بخواهد پر است از مساجد و حسینیه‌ها که بعضی از آنها را زائران شهر‌های دیگر ایجاد کرده‌اند. به اضافه مغازه‌های تابه‌تای عرضه سوغات و البته هتل‌ها و مسافرخانه‌های متعدد.

*این گزارش مهر سال ۹۰ در شهرآرامحله منطقه ثامن چاپ شده است.