هاشم شکوهی شاعر آیینی مشهد همیشه برای اهل بیت میسرود 
نخستین کتابخانه تخصصی امام علی(ع) در محله جنت قرار دارد 
نخستین نمایشگاه کالاهای وطنی مشهد کجا برگزار شد؟
این گزارش، روایتی است از کندوکاو در مطبوعات قدیمی برای بازخوانی تاریخچه نخستین نمایشگاههای مشهد و ماجرای ساخت عمارت باشکوهی که در دل باغ ملی، به «خانه صنعت خراسان» بدل و نخستین محل دائمی نمایش کالاهای خراسانی شد.
واژه «نمایشگاه» در مطبوعات مشهد، سفری عجیب را از دوره قاجار تا اوایل پهلوی طی کرده است؛ زمانی که این کلمه گاه برای توصیف مراسم اعدام و گاه برای جشن امتحان مدارس به کار میرفت، تا اینکه بالاخره در دهههای نخست قرن ۱۴ خورشیدی، هویت واقعی خود را در قامت «نمایشگاه امتعه وطنی» پیدا کرد.
این گزارش، روایتی است از کندوکاو در صفحات کاهی مطبوعات قدیمی برای بازخوانی تاریخچه نخستین نمایشگاههای مشهد و ماجرای ساخت عمارت باشکوهی که در دل باغ ملی، به «خانه صنعت خراسان» بدل و نخستین محل دائمی نمایش کالاهای خراسانی شد. اکنون از این بنای باشکوه خبری نیست، اما بد نیست یادی کنیم از روزهایی که نمایشگاه باشکوه امتعه (متاع، کالا) خراسانی نقش پررنگی در صنعت و تجارت ایالت خراسان داشت.
نخستین خبر نمایشگاه در مطبوعات دوره قاجار
نخستین باری که کلمه نمایشگاه در مطبوعات مشهد به کار رفت، مربوط به جشن امتحان سالانه مدارس در ۲۵ رجب ۱۳۲۷ قمری (۱۵ فروردین ۱۲۸۸ خورشیدی) است که روزنامه مشروطهخواه خراسان با مسئولیت سیدحسین اردبیلی از آن استفاده کرد.
طبق این خبر، اداره خیریه سعادت جشنی در مدرسه رحیمیه برگزار میکند و افراد با نفوذ و علما با جمع زیادی از دانشآموزان و والدینشان در این نمایشگاه حاضر میشوند.
این جشن، اما به نظر میرسد بیشتر به یک همایش شباهت دارد تا نمایشگاه! از کلمه نمایشگاه برای دومین بار در تماشای اجرای مراسم اعدام استفاده میشود و سومین بار در برگزاری نمایشی در باغ کنسولگری روسیه است. البته برای توصیف مجلس سلام حضرترضا (ع) نیز کلمه نمایشگاه به کار رفته است.
کندوکاو بیشتر ما را به ۶ محرم سال ۱۳۳۹ قمری (۲۹ شهریور ۱۲۹۹ خورشیدی) میرساند که بالاخره کلمه نمایشگاه باهمان مفهومی که امروزه آن را به کار میبریم در روزنامه ایران درج میشود. در این خبر آمده است: «کمالالملک معاون وزارت صنایع مستظرفه و رئیس مدرسه صنایع مزبوره یگانه استاد زبردست نقاشی اخیرا یکی از بهترین شاهکارهای صنعتی خود را تمام و برای بهترین نمایشگاههای ملی به عنوان هدیه ارسال نموده است.»
شهریورماه سال ۱۳۰۲ خورشیدی از سوی کفیل ایالت خراسان و سیستان کلمه نمایشگاه استفاده میشود. در این اطلاعیه آمده است: «نمایشگاه فلاحتی مهرماه افتتاح میشود و ده روز ادامه دارد.» و منظور از آن نمایش فیلم درباره کشاورزی است. پس از آن دو بار دیگر کلمه نمایشگاه برای کالاهای روسی به کار میرود.
در سال ۱۳۰۳ در خبری درباره نطق جنرال کنسولگری و خدمت روسها به ایرانیان چنین میآید: «در این اوان برای پیشرفت کارهای قشون جوان ایران بهترین طیارههای مرغوب وارد نموده و در نمایشگاه تهران ماشین و ادوات فلاحتی و همچنان برای توسعه تجارتی تخم پنبه و ... تهیه نموده است.» همانطور که از بالا و پایین کردن این اخبار میفهمیم خبری از برپایی نمایشگاه به معنای امروزی آن در خراسان در دوره قاجار نیست.
نخستین نمایشگاه خراسانی!
۷ مرداد ماه سال ۱۳۱۳ روزنامه آزادی اولین بار از تأسیس نخستین نمایشگاه امتعه وطنی خراسان خبر میدهد. طبق این اعلان مسئولان از اعیان، ملاکان و تجار و اصناف و صاحبان صنایع در دارالایاله دعوت میکنند تا با آنها گفتوگو کنند. کمیسیونی نیز جهت برپایی نمایشگاه تشکیل میشود تا مقدمات آن را فراهم کنند. سینما وطن جایی است که برای این کار انتخاب شده است.
اخبار بعدی درباره پایان یافتن کارهای مقدماتی نمایشگاه از جمله غرفهبندی آن و آمادگی برای پذیرایی از صنایع است. مؤسسه سینما وطن نیز یک آگهی با این مضمون به چاپ میرساند: «سالن سینما وطن به نمایشگاه امتعه ایالت خراسان اجاره داده شده است لذا از این تاریخ سینما تعطیل و افتتاح آن با فیلمهای جالب توجه اعلان خواهد شد.» آقایان سودآور (کاشانسکی) و عبدالحسین خان ملکی (نصرتالملک) مأمور تهیه و تنظیم نمایشگاه محصولات خراسان و شبانهروز مشغول آن هستند.
۲۱ مهر ماه سال ۱۳۱۳ در خبر روزنامه اطلاعات آمده است: «از مشهد اطلاع میدهند که عملیات ساختمان و غرفهبندی نمایشگاه امتعه خراسان خاتمه یافته و، چون مقداری اجناس برای نمایشگاه رسیده است از دیروز شروع به چیدن اجناس و مرتب ساختن غرفات نمودهاند و موقتا از ورود اشخاص جلوگیری و مقداری بلیطهای ورودی ده شاهی و یک ریالی برای ورودیه نمایشگاه تهیه شده که پس از افتتاح رسمی به معرض فروش گذارده میشود. احتمال میرود تا مدت پانزده روز نمایشگاه دائر و مفتوح باشد.»
۲ آبان ماه سال ۱۳۱۳ نیز روزنامه اطلاعات در حاشیه برپایی نمایشگاه در مشهد مینویسد: «فکر تشکیل نمایشگاههای تجارتی رفته رفته در ایالات و ولایات شیوع و نفوذ مییابد و این یکی از بهترین مقاصدی است که برای توسعه و بسط تجارت مملکت تعقیب میگردد.»
در ظاهر نخستین نمایشگاه مشهد در یک سالن تئاتر برپا میشود و از دو سالن متصل به هم تشکیل شده است. انواع پوست به مدیریت نبویان، دستمال و کراوات و پارچهجات ابریشمی به مدیریت سید ابوالقاسم، خشکبار به مدیریت باقرزاده، کمپوت به مدیریت دانش و پاپلی، شکلات و سیگار به مدیریت کوزهکنانی، فیروزه به مدیریت حاج محمدعلی حکاک، کارهای دستی به مدیریت مؤیدپردازی، قناویز به مدیریت عبدالله و قالی به مدیریت عمو اغلی و نقشهجات وکاشی به مدیریت طاهرزاده بهزاد و جوراب با ماشینهای ساخت مشهد، حجاری به مدیریت حجارباشی، تریکوتاژ به مدیریت حسن بیک حبیبی، برک به مدیریت حاجی سید باقر برکچی، ورشوآلات به مدیریت علیزاده، کفش به مدیریت حاج ولی، صابون به مدیریت آقای نصرالله و سیگار به مدیریت عسگرزاده و صنعت چرمسازی در این نمایشگاه حضور دارند.
بررسی عناوین و اشخاص میتواند ما را با تاجران و بزرگان صنعت خراسان در آن زمان آشنا کند که در نخستین نمایشگاه مشهد حضور به هم رساندهاند. ظاهرا غرفه قالیبافی یکی از غرفههای با کیفیت این نمایشگاه است و روزنامه اطلاعات درباره آن مینویسد: «انواع و اقسام قالیهای نفیس و ظریف مشهد بافت کارخانجات عمو اغلی در این غرفه جای داده شده و در گوشه غرفه مزبور دستگاه قالیبافی نصب و یک عده چهار نفری مشغول بافت یک قطعه قالی بسیار نفیسی بودند.»
نخستین نمایشگاه مشهد در یک سالن تئاتر برپا میشود و از دو سالن متصل به هم تشکیل شده است
نمایشگاه بدون تعطیلی!
ساخت یک نمایشگاه دائمی از همین نقطه یعنی آغازین بازارچه عرضه کالاهای خراسانی جرقه میخورد. ۱۷ مهرماه سال ۱۳۱۴ خورشیدی نخستین خبر درباره برپایی نمایشگاهی دائمی منتشر میشود. در این خبر آمده است: «نظر به اینکه برای نمایشگاه امتعه و محصول وطنی طبق نظریات مقامات عالیه محل دائمی لازم بود که گنجایش داشته باشد و کلیه محصول و مصنوع خراسان در آنجا به معرض نمایش نهاده شود و چنین محلی در مشهد موجود نبود که موفقیت نمایشگاه را داشته باشد پس از تبادل افکار در کمیسیونی که برای این کار تعیین شده بود تصمیم قطعی اتخاذ شد که اصولا نمایشگاه مستقلی بسازند و بهترین مکان برای این منظور یک قسمت از خیابان باغ ملی که جنب عمارت امور اداری لشکر است تشخیص داده شد و چند روز است حسب امر ایالت کبری و دستور آقای رئیس شهربانی مشغول پیریزی و ساختمان آن شدهاند.»
۶ آبان ماه نیز درباره این ساختمان روزنامه آزادی خبر دیگری را مینویسد: «ساختمان عمارت نمایشگاه امتعه وطنی خراسان در دست عمل است و مشغول پیریزی آن شدهاند. علاوه بر وجوهی که قبلا برای ساختمان آن عمارت تخصیص دادهاند به قراری که اطلاع حاصل شده است در اطاق تجارت تصمیم گرفته شده است که از هر بار قماش تا آخر سال عدلی ده ریال برای تکمیل ساختمان دریافت شود.»
این اخبار ممکن است این گمان را در ذهن بیاورد که این نمایشگاه خیلی زود به بهرهبرداری میرسد ولی پیگیری اخبار ما را به سال ۱۳۱۶ خورشیدی میرساند که جریده آزادی دوباره به سراغ آن میرود. ظاهرا کار ساختوساز این نمایشگاه به این خوبی پیش نمیرود و ۵ اردیبهشت ماه سال ۱۳۱۶ خبر خاتمه ساخت آن داده میشود.
یک ماه بعد هم خبر رنگ کردن در و پنجره این عمارت مجلل به گوش میرسد. ظاهرا ساختمان سه بخش دارد: سالن مواد صنعتی و سالن مواد نباتی، سالن کانون تجار و دفتر اطاق تجارت و محل تشکیل جلسات. در آگهی دیگری به تجار چنین اخطاری داده شده است: «امر غرفهسازی و قفسهبندی عمارت نمایشگاه کالای خراسان رو به اتمام است. از طرف اتاق تجارت به کلیه صاحبان صنایع و شرکتهای مولد کالای خراسان اخطار شده است هرچه زودتر نمونه اجناس خود را برای نهادن در نمایشگاه و شرکت در این امر تهیه و حاضر کنند.» در آگهی دیگری از صاحبان سهام شرکت سهامی میشن و تیماج درخواست میشود در جلسه دوم مرداد ماه در سالن کانون تجار شرکت کنند که نشان از بهرهبرداری از سالن این مجموعه دارد. ۳۱ شهریورماه خبر رسمی افتتاح آن نیز منتشر میشود که ظاهرا باز هم دو هفتهای به تعویق میافتد. ۱۳ مهرماه نیز درباره پایان کار ساخت نمایشگاه این خبر به چاپ میرسد:
«قفسهبندیهای زیبای نمایشگاه کالای خراسان خاتمه یافته، صاحبان کارخانجات، مؤسسات و شرکتهای اقتصادی و ارباب صناعت که شرکت در نمایشگاه نمودهاند غرفهها و قفسههای مخصوص خود را چیدهاند و جهت گشایش رسمی آن منتظر هستند.» بالاخره روز موعود فرا میرسد و نخستین نمایشگاه ثابت و دائمی مشهد در ۱۴ مهرماه آن سال افتتاحمیشود.
باغ ملی، میزبان یک ساختمان باشکوه!
پس از بازگشایی محل دائمی نمایش کالاهای خراسانی جریده آزادی در گزارشی جزئیات بیشتری از ساختمان آن مینویسد: «در نمایشگاه موقتی سه سال پیش خراسان قدمی فراتر نهاده و یک نمایشگاه اساسی و دائمی و علمی و مرکزی ساخته که معرف کیان و هویت صنعتی این ایالت معظم باشد. لهذا اطاق تجارت محل عوائد آن را تهیه و مبلغی مکفی برای ساختمان یک عمارت باشکوه مجلل تخصیص داده و دو سال پیش در یک قسمت باغ ملی که مهمترین نقطه شهر است طبق نقشه دقیق آقای محمد سودآور و تحتنظر و سرپرستی ایشان شروع به پیریزی ساختمان که خانه صنعت خراسان نیز است نموده و اینک بنا تمام شده و یکی بر مفاخر شهر اضافه گردید.»
ظاهرا این نمایشگاه یک عمارت دو طبقه با نمای زیبا در زمینی به اندازه ۶۲۵ متر است که با آجر و آهن و سمنت و آهک و سنگ ساخته شده و دارای دو در است. درب شرقی به میدان ارگ گشوده میشود و یک سالن ورودی دارد و غرفه ۷۵ متری قالی در سمت راست آن، سالن بزرگ نمایشگاه حدود ۲۰۰ متر در سوی چپ آن قرار دارد.
در دیگری رو به شمال و باغ ملی است که با ورود به آن به یک سالن حدود ۱۲ متری میرسیم. یک اتاق ۶۰ متری دیگر به سالن بزرگ راه دارد. پلهها نیز ما را به طبقه دوم رهنمون میکنند که دوگالری در آن قرار دارد. افزون بر آن دفتر اتاق تجارت و سالن جلسات نیز ساخته شده است. آن زمان بودجه ساخت این نمایشگاه حدود ۴۰۰ هزار ریال است و ۷۰ هزار ریال نیز صرف تجهیز آن و خرید چراغ برق، مبل و قفسه میشود. ظاهرا حدود ۴۵ هزار ریال از مالیات پارچه حاصل و صرف ساختمان میشود.
پلههای این عمارت نیز از سنگ مرمر شفاف ساخت دست حجارباشی تهیه و آجرها نیز از کارخانه معتمدی آورده شده است. این ساختمان آنقدر مجلل و زیبا هست که برای انواع مراسم رسمی و مجلل به کار برده شود و مراسم تودیع و معارفه رئیس بانک ملی و نامزدیهای شاخص و امثال آن برگزار شود.
* این گزارش شنبه ۲۳ خرداد ۱۴۰۵ در شماره ۴۷۸۲ صفحه تاریخ و هویت روزنامه شهرآرا منتش شده است.
لینک کوتاه
آوا و نمــــــای شهر
