روایت ۷ سال آزادگی در اسارت 
آموزش ورزش با خوشنویسی! 
نخستین مدارس جدید مشهد را میرزاحسن رشدیه ساخت
اگر از مکتب‌خانه‌ها و مدارس حوزوی بگذریم، نخستین قدم برای تأسیس مدرسه جدید در مشهد را میرزا حسن رشدیه برمی‌دارد. او در سال ۱۳۰۵ قمری، پس از آنکه افراد تندرو و متعصب تبریز برای چندمین بار مدرسه او را خراب می‌کنند، به مشهد می‌آید و این بار تلاش می‌کند در این شهر مدرسه‌ای جدید راه‌اندازی کند. رشدیه در مشهد مدرسه‌ای بزرگ دایر می‌کند، اما هنگامی که از تبریز شرح رخداد‌ها به ناآگاهان مشهد می‌رسد، اوباش و عوام می‌ریزند و تمام وسایل مدرسه رشدیه را به غارت می‌برند و خود او را نیز مصدوم می‌کنند.
صاحب‌دیوان مشهد از رشدیه که در این حادثه دستش شکسته است، دل‌جویی می‌کند، زمینه مداوایش را فراهم می‌آورد و او را به شهرش می‌فرستد. از نام مدرسه‌ای که رشدیه در مشهد تأسیس کرده، هیچ اطلاعاتی در دست نیست؛ اما پس از تلاش اوست که گروهی بر آن می‌شوند راه او را ادامه دهند. اداره ایالتی معارف خراسان در شهریور سال ۱۳۰۱ خورشیدی گزارش مفصلی از سیر هفده‌ساله معارف خراسان آماده کرده که در چندین شماره روزنامه «فکر آزاد» منتشر شده است.
با استناد به همین گزارش، در دو گزارش متوالی به شکل‌گیری مدارس جدید در مشهد بین سال‌های ۱۲۸۴ تا ۱۳۰۱ خورشیدی پرداخته‌ایم. بخش نخست این گزارش به تغییرات ۱۰ سال اول پس از مشروطه اختصاص دارد که در جریان آن نه‌تنها مدارس پسرانه در مشهد سامان می‌گیرند که یک مدرسه دخترانه نیز دایر می‌شود.
«معرفت» و مدارس انجمن‌های خیریه
بنا بر آنچه در روزنامه «فکر آزاد»، تاریخ ۷ محرم ۱۳۴۱ قمری (برابر با ۸ شهریور ۱۳۰۱ خورشیدی)، منتشر شده است، اداره ایالتی معارف، معارف خراسان را بر سه دوره تقسیم می‌کند. نخستین دوره به اقدامات اشخاص علاقه‌مند و انجمن‌های خیریه مربوط است که با فراهم آوردن وسایل تحصیلات به سبک جدید، مدرسه‌ای را شکل می‌دهند.
بنا بر این گزارش: «اول کسی که در آن دوره اقدام به تأسیس مدرسه نمود و مخارج آن را شخصا عهده‌دار شد، مرحوم حاج‌اسد الله‌خامنه بود که با قلبی پاک و علاقه محکم به معارف اسلامی، یک باب مدرسه به نام مدرسه «معرفت» در مشهد مفتوح و دایر کرد و در همان زمان، مدرسه دیگری هم موسوم به «مظفری» به مدیریت آقا شیخ محمدعلی مدیر و ترویجات مرحوم میرزای نشاط دایر بود و، چون آن دوره مصادف بود با تغییرات وضع حکومت ایران (مشروطه) و مردم جوش و خروشی در تأسیسات مؤسسات عامه و خیریه داشتند و هر دسته به همین نوع عناوین گرد هم فراهم می‌آمدند، هیئتی به نام «انجمن خیریه سعادت» که معاریف افراد آن مرحوم متین‌السلطنه، مرحوم حاج عبدالرحیم صراف، آقای حاج مقبل‌السلطنه، آقای مصدق‌السلطنه، شاهزاده ارفع‌السلطان، آقا میرزا علی‌اکبر کاشف، مرحوم آقاسیدحسین اردبیلی، مرحوم آقا میرزا صادق‌خان خورشید و دیگر خیرخواهان و معارف‌پژوهان آن دوره که خداوند مقاصد حسنه همه آنها را قبول فرماید، تشکیل یافته، به خیال تأسیس مدرسه افتادند.
لهذا به همت انجمن خیریه سعادت، یک باب مدرسه به نام «مدرسه رحیمیه سعادت» مفتوح و دایر نمودند و علت این تسمیه آن بود که محل مدرسه در یکی از منازل حاج عبدالرحیم که بعد‌ها از مدرسه انتزاع گردید، واقع و مرحوم حاج عبدالرحیم از مال‌الاجاره و کرایه هم صرف‌نظر کرده بودند؛ به‌علاوه شخصا اعانه و مساعدت هم داشتند.»
پس از افتتاح مدرسه رحیمیه، همان هیئت یک باب قرائت‌خانه و یک باب مدرسه دیگر موسوم به مدرسه «اتحادیه سعادت» تأسیس می‌کند و «چون حاج اسد الله خامنه، مؤسس مدرسه معرفت، پیشرفت معارفی این هیئت را دید، مدرسه معرفت را به آن هیئت واگذار نموده و خود به همان مساعدت‌های مادی اکتفا کرد.» به این ترتیب «انجمن خیریه سعادت» سه مدرسه معرفت، رحیمیه سعادت و اتحادیه سعادت را اداره می‌کند.
سپس «هیئت معارفی دیگر به نام «هیئت‌ملی» از حاج مشاورالوزاره محمودی، مرحوم آقا‌شیخ‌محمدجواد طهرانی، حاج محمدجعفر‌کشمیری، آقا مشهدی نوروزعلی‌کتابفروش، آقا میرزا محمدخان رئیس نمک، آقا میرزا علی‌اصغر کاشف و جمعی از علاقه‌مندان دیگر تشکیل یافته، «مدرسه ملی» [را]مفتوح و دایر کردند و مدیریت مدرسه مزبوره را بر عهده آقای امین‌الکتاب که جزو هیئت هم بودند، واگذار نمودند.»
آن‌طور که در گزارش اداره معارف مشهد نوشته شده، «مدرسه ملی با طرز بسیار خوشی جریان داشت و نظر به آنکه هنوز به قدر کفایت برای مدارس مشهد معلمین کافی و وافی نبود، بعضی از معلمین مدارس سعادت از قبیل میرزا‌علی‌خان رشتی که اصول جدید تعلیمات ریاضی در خراسان مدیون ایشان است و مسیو ناتال و آقای سیدحسین ادیب بجنوردی در مدرسه هم مستخدم شدند.»
در این اثنا «انجمن آذربایجان» نیز تشکیل می‌شود و «مدرسه آذربایجان» دایر می‌گردد. پس از چندی، انجمن ملی از انجمن‌های دیگر مشهد دعوت می‌کند تا همه متحد شوند؛ به این ترتیب، از جمعیت هشتاد نفره انجمن‌های مشهد، هیئت مختلطی موسوم به «هیئت نشرمعارف» شکل می‌گیرد.
میرزاحسن رشدیه، پدر-مدارس‌نوین‌ایران
مدارس «هیئت نشر معارف»
پس از تشکیل «هیئت نشر معارف» به مدیریت فضل الله آل‌داوود مشهدی (خراسانی) ملقب به «بدایع‌نگار»، مدارس رحیمیه، ملی، معرفت، کمالیه و آذربایجان ذیل این انجمن جدید یا همان «اتحاد صندوق» اداره می‌شوند.
به نظر می‌رسد از این جمع، «مدرسه کمالیه» مربوط به خود بدایع‌نگار باشد که اتفاقا مدیر روزنامه «الکمال» مشهد نیز هست. به هر حال در مسیر این اتحاد؛ «شاگردان هر پنج مدرسه را که بالغ به هزار و دویست نفر بودند، به وسیله هیئت ممتحنه امتحان نموده، متجاوز از پنجاه نفر شاگرد را که قوه علمی داشتند به مدرسه معرفت که از آن زمان موسوم به «علمی» گردید، انتقال داده، تقریبا بر طبق پروگرم (برنامه) متوسطه دروس آنان تحت انتظام آمد و چهار مدرسه دیگر را بر طبق پروگرم (برنامه) ابتدایی تخافوی‌ئیل دَوَران دادند.»
منظور از «تخافوی‌ئیل (سال مرغ)» در اینجا برنامه و تغییراتی است که وزارت معارف در سال ۱۳۰۰خورشیدی مقرر کرده است. بنا بر آنچه روزنامه «فکر آزاد» در شماره ۱۸محرم ۱۳۴۱قمری برابر با ۱۹شهریور ۱۳۰۱خورشیدی نوشته است، بودجه مدارس پس از ترمیمی که از طرف هیئت نشر معارف انجام می‌شود، از هفتصد و پنجاه تومان به چهارصد و پنجاه تومان می‌رسد؛ مبلغی که «سیصد تومان آن از شهریه شاگردان و صد تومان از اعانه گمرک و پنجاه تومان از اعانه افراد هیئت تأدیه می‌شد.»
این هیئت همچنین «نظامنامه ملی» را در مدارس پنج‌گانه‌اش اجرا می‌کند؛ اما پس از تقریبا دو سال، که هنگامه اغتشاشات سرحدی خراسان است، همه چیز تغییر می‌کند؛ «هیئت نشر معارف متفرق گردید و مدارس افتاد به عهده خود مدیران و اعضای داخلی.»
در این هنگام، که پایان دوره اول معارف خراسان است، بدایع‌نگار، میرزا سیدعلیخان، میرزا سیدحسن ملی و ادیب بجنوردی محض جلوگیری از انحلال مدارس، تا ایام انقلابات را بگذرند بدون دریافت هیچ حقوقی پای کار می‌مانند و امور را به‌سامان می‌رسانند. اداره معارف خراسان (آموزش و پرورش امروز) اگرچه به اسم در بعضی ایام دوره اول وجود دارد، اما در واقع امور معارف موقوف به مساعی خود معارف‌خواهان خراسان پیش می‌رود؛ تا آنکه این اداره ضمیمه «فوائدعامه‌و اوقاف» تحت ریاست شاهزاده محمدهاشم میرزا قرار می‌گیرد و به نوعی رسمیت می‌یابد، البته بدون بودجه.
دوره دوم معارف خراسان از اینجا شروع می‌شود. در این مرحله «از طرف آقای سالار ممتاز، رئیس نظمیه وقت به مساعدت صاحب‌منصبان اداره نظمیه یک باب مدرسه موسوم به مدرسه نظمیه دایر گردید و در همان مدرسه شب‌ها هم کلاس اکابری ترتیب دادند.»
انجمن ملی از انجمن‌های دیگر مشهد دعوت می‌کند تا همه متحد شوند و به این ترتیب هیئت نشرمعارف شکل می‌گیرد
ریاست مدرسه نظمیه با سالار ممتاز است و رسیدگی به امور آن بر عهده نواب والا شاهزاده عبد الله میرزای سهام‌الایاله است که سمت معاونت نظمیه را دارد. دکتر بقراط‌الملک، دکتر اسماعیل‌خان و ادیب بجنوردی مدیریت آن را بر عهده دارند و «حسن انتظام کلاس‌های اکابر مجانی بر عهده آقای میرزا سیدعلیخان بود ولی در این موقع نمی‌توان از جدیت‌های فوق‌العاده حضرت والا شاهزاده سهام‌الایاله در نگهداری و حفظ اساس مدرسه اکابر و اصاغر نظمیه خودداری نمود، زیرا معزی‌الیه همواره در امور معارفی احساسات عالیه ابراز داشتند.»
بنا بر گزارش اداره ایالتی معارف خراسان، بعضی هیئت‌های دیگر هم در این مرحله اکابری تأسیس می‌کنند؛ از قبیل «هیئت کریمیه.»
مدارس «شرکت فرهنگ»
همان‌طور که اشاره شد، مدارس تحت‌نظر هیئت نشر معارف پس از چندی به‌کلی از یکدیگر جدا می‌شوند و در نتیجه این فترت معارفی، هیئتی به نام «شرکت فرهنگ» شکل می‌گیرد. در این مرحله، زحمات فردی برخی از اعضای هیئت‌های سابق، «مخصوصا مرحوم حاج عبدالرحیم و مصدق‌السلطنه»، بسیار اثرگذار است. پس از شکل‌گیری شرکت فرهنگ، ابتدا مدرسه اکابری در محل مدرسه علمیه (علمی)، با کنفرانس‌های معارفی در همان محل، تأسیس می‌شود و بعد به‌تدریج مدارس علمی، ملی و نظمیه تحت نظارت شرکت فرهنگ درمی‌آیند.
بنا بر نوشته روزنامه «فکر آزاد»، منتشره در ۲۱محرم ۱۳۴۱قمری (برابر با ۲۲شهریور ۱۳۰۱خورشیدی) اعضای شرکت فرهنگ از ابتدای شکل‌گیری تا سال ۱۳۰۱ خورشیدی عبارت هستند از دکتر طبیب اعظم، مخبرحضور، بنان همایون، شاهزاده نیرهمایون، میرزاحسین‌خان‌داریوش، انتخاب‌الملک، میرزا علیخان، میرزای ضابط، حاج ناظم‌دفتر، ادیب بجنوردی، میرزا‌محمد دانش، معتمدالوزاره رئیس سابق پست، شاهزاده حاج مرتضی میرزا، معاضدالوزاره رئیس‌سابق تذکره، حاج‌میرزا عباس جواهری، فاضل بسطامی، آقا شیخ محمد جواد مرحوم، میرزا علی‌اصغر کاشف، حاج‌محمدجعفر کشمیری، شاهزاده محمدهاشم میرزا، بدایع‌نگار، آقاسیدحسن طبسی، شیخ احمد بهار، ملک‌زاده، عمادالسلطنه، دکتر اسماعیل‌خان، احمدآقا فرزند آقای‌رئیس‌التجار، حاج میرزااحمد، حاجی میرزاحسین، مرحوم آقامیر، رفعت‌التولیه، شاهزاده سهام‌الایاله، دکتر بقراط‌الملک و جمعی دیگر از معارف‌خواهان مشهد.
این افراد مطابق نظامنامه اساسی و داخلی شرکت، جلسات معارفی متعددی دارند تا امور مدارس بچرخد. چندی بعد موفق می‌شوند با «مساعدت رؤسای دوایر دولتی... عوائد منظمی از قبیل سوق‌الدواب و مسلخ برای تأمین بودجه مدارسی که تأسیس و تحت نظارت خود درآورده بودند» ترتیب دهند.
در این مرحله «محض توسعه معارف به موجب پیشنهاد شاهزاده حاج مرتضی میرزا یک باب مدرسه اناث موسوم به «مدرسه فروغ» تأسیس (سال ۱۲۹۴ خورشیدی) و از اعانات شرکت فرهنگ دایر گردید و نیز یک باب مدرسه ذکور را که به مدیریت آقای میرزا غلامرضا خان ریاضی دایر شده بود، شرکت فرهنگ ضمیمه مدارس سابقه خود نمود و آن مدرسه موسوم است به «مدرسه ادب» و اینک هم مدارس شرکت فرهنگ به مدیریت آقا محمدجواد آقا غفارزاده به احسن انتظام جریان دارد و نیز یک باب مدرسه موسوم به «مدرسه شرق» به همت آقای میرزا سیدعلیخان و آقای میرزا غلامرضا خان ریاضی و آقای میرزا عبدالعظیم خان و آقا محمدجواد آقا غفارزاده دایر گردید که فعلا هم به مدیریت آقا میرزا عبدالعظیم خان دایر است.»
منابع:
مجموعه کتاب‌های «اخبار خراسان در مطبوعات دوره قاجار» و «اخبار خراسان در مطبوعات رضاشاه پهلوی» پژوهش و گردآوری سیدمهدی سیدقطبی.
ناگفته نماند برخی از اطلاعات این گزارش از روی مطالب چاپ شده گذشته با همین موضوع در روزنامه شهرآرا نوشته شده که اکنون در سایت مشهد چهره بارگزاری شده‌اند.
* این گزارش سه‌شنبه ۲۸ مهرماه ۱۴۰۵ در شماره ۴۸۸۷ روزنامه شهرآرا صفحه تاریخ و هویت چاپ شده است.
لینک کوتاه
آوا و نمــــــای شهر
