درآمدزایی تاریخی کودکان زبل بابت زیر نظر گرفتن ماشینها! 
زینب مرادقلی همنفس با قرآن همقدم با ورزش 
هاشم احمدزاده، لبنیات بهداشتی را به مشهد آورد
بطری‌های شیر و کوزه‌های کوچک ماست از دامداری نوین تلگرد می‌آمدند. مهندس هاشم احمدزاده هروی می‌کوشید شیوه‌ای نو در دامداری و تولید محصولات لبنی ارائه کند.
قصه شیر بهداشتی در مشهد را باید در آخرین سال‌های دهه ۲۰ قرن ۱۴ خورشیدی جست‌و‌جو کرد. آن زمان هنوز شهر چندان گسترده نشده بود و بسیاری از کالا‌های موردنیاز مردم به شیوه سنتی تولید و توزیع می‌شدند. هرکس گاوی داشت، صبح‌به‌صبح شیر آن را می‌دوشید و به بقالی یا اهالی محله می‌فروخت.
با این حساب، شیر ناجوشیده در ظرف‌های غیراستریل و با وسایل ابتدایی به دست مصرف‌کننده می‌رسید و خبری از یخچال برای نگهداری طولانی‌مدت نبود. جوشاندن هم تنها راه ممکن بود تا نوشندگان آن از شر تب‌مالت و بیماری‌های دیگر رها شوند.
در چنین روزگاری حرکت کالسکه‌های تک‌اسبه‌ای که بطری‌های شیر و کوزه‌های کوچک ماست را در خیابان‌های مشهد توزیع می‌کردند، یک اتفاق بدیع بود. این محصولات از دامداری نوین تلگرد می‌آمدند. مهندس هاشم احمدزاده هروی می‌کوشید شیوه‌ای نو در دامداری و تولید محصولات لبنی ارائه کند. این تجربه نخستین تلاش برای توزیع منظم شیر بهداشتی در مشهد است تا فکر اولیه ایجاد محصولات لبنی پاستوریزه و کارخانه شیر را در مشهد شکل بدهد.
دامداری مدرن تلگرد، حاصل تجربه و دانش
قصه هاشم را باید به زندگی پدرش گره زد. او پسر حاج محمود هراتی، تاجر بزرگ کوچیده به مشهد در دوره قاجار، است و به‌دلیل همین پیشینه، با تجارت و فعالیت‌های اقتصادی آشناست. حاج محمود فقط صاحب «تجارت‌خانه حاجی محمود و برادران احمداف هروی» نبوده، بلکه صاحب زمین‌های متعدد کشاورزی هم بوده است.
او مالک مزرعه تلگرد و بخشی از قنات درویش‌بیگ و همچنین موجر عمده املاک آستان قدس بوده و طبق آنچه جریده «آزادی» در سال ۱۳۰۷ نوشته، جزو دوازده ملاک هیئت‌مؤسس انجمن فلاحت خراسان محسوب می‌شده است.
روایت‌ها می‌گویند پس از فوت حاج محمود، مزرعه پانزده هکتاری‌اش در تلگرد به پسران کوچک‌تر او (طاهر، کاظم و هاشم) می‌رسد تا بعد‌ها محل فعالیت‌های کشاورزی و دامداری هاشم شود. طبق دست‌نوشته‌هایی که از هاشم برجا مانده است، می‌توان گفت او علاقه‌اش به کشاورزی و دامداری را به تحصیلاتش گره می‌زند و پس از فرازونشیب در مسیر انتخاب رشته، به دانشکده کشاورزی در کرج می‌رود. نشستن پشت صندلی کلاس درس رشته کشاورزی باعث می‌شود او با شیوه‌های نوین کشاورزی و دامداری آشنا شود.
هاشم پس از بازگشت از تهران در سال ۱۳۲۷ خورشیدی، چند سالی کارمند اداره کشاورزی و سپس معلم بوده است، اما بالاخره شوقش به کشاورزی او را به مزارع میراثی پدر می‌برد تا در آنجا بکوشد و کشاورزی و دامداری را از شکل سنتی و متکی‌بر تجربه خارج کند. او در راستای همین تلاش‌هاست که «دامداری مدرن تلگرد» را در سال ۱۳۲۸ خورشیدی و در ۲۵سالگی تأسیس می‌کند.
علم در خدمت تجربه
اما روایت این مزرعه چیست؟ این ملک در دوره قاجار متعلق به حاج مستشارالسلطنه بوده و در سه‌کیلومتری شمال شرقی مشهد قرار داشته است که بعد‌ها حاج محمود آن را می‌خرد و به پسرانش ارث می‌رسد. در ادامه، حفر یک قنات تازه به‌همت برادران احمدزاده مسیر کشاورزی و دامداری را برای آنان هموار می‌کند تا دامداری مدرن با ساختمان و تأسیسات تازه و متفاوت از دامداری‌های معمول آن زمان ساخته شود.
نقشه ساختمان دامداری با الگوبرداری از کشور‌های خارجی کشیده و برای هر مرحله از زندگی و سن حیوان جای مخصوصی در نظر گرفته می‌شود. حتی تغذیه دام در نیمه اول سال بر پایه یونچه و شبدر بوده و در شش ماه دوم سال از تفاله چغندر توأم با ملاس استفاده می‌شده است تا عطر، طعم و کیفیت شیر تولیدی هم خاص شود.
طبق آنچه در کتاب «پیشگامان اقتصادی و کارآفرینی در مشهد» آمده است، احمدزاده زمان خرید دام به‌دنبال گاو‌هایی با ویژگی‌های خاص بوده و سلامت دام، کیفیت شیر و بازده اقتصادی آن را نیز در نظر داشته است. انتخاب دام‌ها هم باید براساس ویژگی‌های مشخص انجام می‌گرفته؛ توجهاتی که در بازار دام، دلالان را به تعجب وامی‌داشته است.
در آن زمان این کار‌ها سبب شهرت او می‌شود؛ مردم مشهد می‌گفته‌اند: «مهندسی تحصیل‌کرده آمده که هنگام خرید دام‌ها آنها را اندازه‌گیری می‌کند.» طبق خودنوشته او نیز، در سال ۱۳۲۸ خورشیدی گاو بومی شیری با جثه ۲۵۰کیلوگرمی، ۲۵۰ تومان قیمت داشته است که از قوچان، شیروان و درگز به مشهد می‌آوردند.
فعالیت‌های هاشم به‌مرور از نگهداری دام فراتر می‌رود و اصلاح‌نژاد را نیز دربرمی‌گیرد. از حدود سال ۱۳۳۱ خورشیدی هم تلقیح مصنوعی در دامداری تلگرد مدنظر قرار می‌گیرد تا تولید شیر برخی دام‌ها در یک دوره شیردهی به حدود چهار تا شش‌هزار لیتر برسد. دستیابی به چنین میزانی در شرایط دامداری آن روز مشهد اهمیت داشته است و نشان می‌دهد تغذیه مناسب، نگهداری اصولی و اصلاح‌نژاد می‌تواند نتیجه‌ای متفاوت ایجاد کند.
آغاز تولید محصولات لبنی بسته‌بندی
مهم‌ترین محصول دامداری تلگرد، شیر بوده است؛ پس با افزایش تولید، مسئله رساندن شیر سالم به مصرف‌کننده اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. در ۲۲ تیرماه سال ۱۳۲۹ خورشیدی، تلگرد به‌طور مستقل تهیه و عرضه محصولات لبنی را آغاز کرده و احمدزاده برای این کار، کارگاهی برای تهیه شیر و ماست با شرایط بهداشتی مطلوب به وجود می‌آورد.
هاشم احمدزاده در مسیر تغییر دامداری از سنتی به مدرن، «دامداری مدرن تلگرد» را در ۲۵سالگی تأسیس می‌کند
شیر‌ها در بطری‌های مخصوص نگهداری و ماست در کوزه‌های کوچک جا داده می‌شده و به بازار می‌رفته است. این نخستین تلاش یک دامدار در مشهد بوده است تا شیر سالم و بهداشتی را به دست مردم برساند. فاصله میان تولید تا توزیع باید کوتاه و سریع می‌بود و به همین دلیل کالسکه‌های تک‌اسبه را استخدام می‌کنند تا هر روز شیر‌ها و ماست‌های بسته‌بندی را از دامداری تلگرد تحویل بگیرند و به‌سوی کوچه‌پس‌کوچه‌های شهر به راه بیفتند تا شیر را سالم و فوری به دست مردم شهر برسانند.
احمدزاده حتی تبلیغاتی هم به چاپ می‌رساند و در آن می‌نویسد: «انتظار به پایان رسیده است. بنگاه دامپروری تلگرد مطابق آخرین روش دامپروری کشور‌های مترقی زیر نظر مهندس و متخصص دامپروری افتتاح شد.»
او در این آگهی تبلیغاتی به اهالی مشهد مژده می‌دهد که محصولات این بنگاه نیم‌ساعت پس از دوشیده‌شدن شیر، به‌شکل بهداشتی درآمده و در بطری‌های سربسته تحویل مشتری شود. تنها مشکل اینجا بوده که همه فرایند به‌صورت دستی انجام می‌شده است و این، روند کار را کمی سخت می‌کرده است.
شبکه توزیع در ۵ خیابان اصلی
یکی از بخش‌های جالب تجربه تلگرد، شبکه فروش آن است. محصولات این دامداری فقط در لبنیاتی‌ها و ماست‌بندی‌های سنتی عرضه نمی‌شده و تلگرد در پنج خیابان اصلی مشهد از ظرفیت مغازه‌هایی با مشاغل متفاوت استفاده می‌کرده است. فهرست این مراکز در آن دوران، در آگهی روزنامه «خراسان» ثبت شده است. در خیابان پهلوی، قنادی شیرین، خرازی گلشن و کتاب‌فروشی گل‌سرخ از مراکز عرضه بوده‌اند.
در خیابان خسروی، محصولات در مغازه ویلا ارائه می‌شده و داروخانه افتخاری در خیابان شاهرضا، فلزتراشی دانشور و قنادی نوشین در خیابان تهران و داروخانه رضائیه در خیابان نادری نیز در این شبکه قرار داشتند. توزیع‌کنندگان برای دسترسی به مشتریان بیشتر، از فروشگاه‌های شناخته‌شده در خیابان‌های اصلی، به‌ویژه داروخانه‌ها و قنادی‌ها، استفاده می‌کردند. این شبکه کوچک توزیع نمونه‌ای ابتدایی از زنجیره توزیع گسترده یک محصول و شاید نمونه اولیه فروشگاه‌های زنجیره‌ای کنونی بوده است.
شیر تلگرد در بیمارستان شاهرضا
کیفیت شیر برای همه مصرف‌کنندگان مهم بود، اما در بیمارستان اهمیت بیشتری داشت. بیماران، کودکان و افراد ضعیف به غذایی نیاز داشتند که ارزش تغذیه‌ای و سلامت آن قابل‌اطمینان باشد. دامداری تلگرد در سال‌های ۱۳۲۹ و ۱۳۳۰ بخشی از شیر موردنیاز بیمارستان «شاهرضا» (بیمارستان امام‌رضا (ع) کنونی) را تأمین می‌کند.
اسناد موجود در مرکز اسناد آستان قدس رضوی مربوط به مناقصه خرید شیر بیمارستان، تصویری از رقابت تأمین‌کنندگان آن دوره به دست می‌دهد. نام مهندس هاشم احمدزاده هروی در کنار اسماعیل راستین و حاجی‌حسین رجبی‌خامسی دیده می‌شود. هریک از آنان قیمت پیشنهادی خود را برای تحویل شیر ارائه کرده بودند. در نهایت، قیمت پایین‌تر در انتخاب برنده نقش داشت، اما ادامه ماجرا نشان می‌دهد که پایین‌بودن قیمت به‌تنهایی تضمین‌کننده اجرای درست تعهد نیست.
برنده مناقصه در تأمین شیر باکیفیت‌مدنظر بیمارستان با مشکل روبه‌رو و موضوع میزان کم‌بودن چربی و کره موجود در شیر تحویلی مطرح می‌شود. پس از آن، مسئولان بیمارستان ناچار می‌شوند دوباره با تأمین‌کنندگان مذاکره کنند و توافق تازه‌ای شکل بگیرد. این بار طبق صورت‌جلسه ۱۴ آبان سال ۱۳۳۰، هر سه شرکت‌کننده برای مدت یک سال شیر موردنیاز بیمارستان را به قیمت ۱۴ریال تحویل می‌دهند. البته کارگاه تولید محصولات لبنی احمدزاده هروی بعد از مدتی تعطیل شد و این روال ادامه پیدا نمی‌کند.
تجربه‌ای که از نظر اقتصادی دوام نیاورد
با وجود همه نوآوری‌ها، کارگاه تولید محصولات لبنی تلگرد مقرون به صرفه نبود و پس از مدتی تعطیل می‌شود. تولید بهداشتی شیر در مقیاس محدود هزینه زیادی داشته است. شست‌وشو و آماده‌سازی ظروف، بسته‌بندی، حمل روزانه و توزیع در نقاط مختلف شهر، هزینه‌هایی ایجاد می‌کرده که در یک کارگاه دستی به آسانی جبران نمی‌شده است.
از سوی دیگر، بخش بزرگی از بازار همچنان شیر سنتی و ارزان‌تر مصرف می‌کردند و بسیاری از مشتریان حاضر نبودند هزینه بیشتری برای محصول بهداشتی بپردازند. این کارگاه اگرچه تعطیل می‌شود، ولی نشان می‌دهد که تولید، بسته‌بندی و توزیع منظم شیر در مشهد امکان‌پذیر است.
طبق آنچه مهاجر در پایان‌نامه‌اش در سال ۳۵۰ آورده است، تجربه این دامداری به شکل‌گیری و تقویت فکر ایجاد کارخانه شیر و محصولات لبنی پاستوریزه در مشهد کمک می‌کند. فعالیت تلگرد را می‌توان حلقه‌ای میان دامداری سنتی و صنعت لبنیات دانست. تلگرد میان این دو مرحله ایستاده بود، نه کاملا سنتی بود و نه امکانات یک کارخانه بزرگ را داشت. کارگاه تولید شیر بهداشتی تلگرد باقی نماند، اما پیش از کارخانه‌ای و بسته‌بندی شدن شیر، اندیشه آن را در خود پرورش داد تا سال‌ها بعد در قالب یک کارخانه شیر پاستوریزه تجلی پیدا کند.
* این گزارش شنبه ۹ آبان‌ماه ۱۴۰۵ در شماره ۴۸۹۶ روزنامه شهرآرا صفحه تاریخ و هویت چاپ شده است.
لینک کوتاه
آوا و نمــــــای شهر
