ارگ محل سکونت یهودی‌های مشهد بود

ذهن‌خلاق در یادآوری آنچه برای خیلی از موسپیدان و قدیمی‌های محله  ارگ دیروز، نوستالژیک و پر از خاطره است، اصلی‌ترین دلیلی بود که به سراغ این قدیمی بازار جواهرفروشان رفتیم تا برایمان از‌آن روز‌ها بگوید.

از روزگاری که محله جنت، «خاقانی» نام داشت و محل اسکان یهودیان متمول و سرشناس بود. خیابان ارگی که پاتوقی بود برای تفریح و گردش بالانشین‌ها و بچه پول‌دار‌های شهر. محله‌ای با بیش از ۱۰‌سینما و تنها قنادی شهر به نام «لاله‌زار» که جای خوبی بود برای تفریح، وقت‌گذرانی و خوردن انواع شیرینی‌جات و نوشیدنی‌ها.

جنت، محله‌ای یهودی‌نشین

اسم قدیم بازار جنت، خاقانی بوده که به نام یکی از سکنه کلیمی این محله نام‌گذاری شده بوده است. ساکنان اولیه این کوچه اکثرا کلیمی‌های مشهد (یهودی‌ها) بودند. خاستگاه کلیمی‌ها، یکی این محله بود، دیگری محله عیدگاه. وقتی ارگ خیابان‌کشی شد، پول‌دار‌های کلیمی‌که شَم اقتصادی خوبی داشتند، این محدوده را بر‌ای سکونت انتخاب کردند.

خاقانی، یعقوب‌زر، قرقرچی، حکیمیان، دردشتی و... از متمولان ساکن این کوچه بودند. «فرهنگ‌سرای بهشت» که الان در ابتدای این کوچه است روزگاری خانه یعقوب‌زر بوده است. ساختیانچی یکی از مسلمان‌های سرشناس و متمول این کوچه بوده که هنوز خانه و عمارت زیبایش در دل این کوچه پابرجاست.

عمارتی بزرگ که یک در  آن به خیابان گلستان باز می‌شود در دیگر در کوچه جنت امروزی. طبق شنیده‌های پدرم در دوران قحطی جنگ جهانی دوم، مرحوم حاج‌غلامرضا ساختیانچی به همراه حاج‌کاظم‌الستی، رئیس اتاق بازرگانی وقت، در محله نوغان دیگ پلو کشمش بار می‌گذاشتند و به مردم نیازمند و مستحق می‌دادند.»

کوچه درس‌خوان‌ها

در خیابان خاقانی دیروز و جنت امروز چند دبیرستان هم بود. دبیرستان ابوسعید، دبیرستان جهان‌تربیت و دبیرستان روش‌نو که همان خانه یعقوب‌زر بود که به دبیرستان تغییر کاربری داده بود. البته در فاصله سال‌های ۳۳-۳۲ هم این خانه به دانشکده ادبیات تبدیل شد و دانشجویان زبان و ادبیات در اینجا تحصیل می‌کردند.

یک دوره‌ای هم اهالی اگر مجلس شادی و مهمانی بزرگی داشتند از حیاط مصفا و سرسبز این خانه استفاده می‌کردند. این کوچه در گذشته ماشین رو بود که  خودرو‌ها از سمت خیابان جهانبانی یا چمران به خیابان پهلوی یا امام‌خمینی می‌توانستند تردد کنند. پاساژ کویتی‌ها، برلن و رکنی به مرور زمان ساخته شد و این کوچه رونق خوبی گرفت.

شلوغی و تردد آدم‌ها زمینه‌ای شد تا کلا این مسیر به پیاده‌راه تبدیل و از تردد خودرو‌ها در آن جلوگیری شود. بیمارستان منتصریه یک درش به جنت باز می‌شد، یکی به خیابان گلستان. این بیمارستان از زمان رضاشاه بوده است، بیمارستانی برای بیماران لاعلاج و الان برای بیماران دیالیزی.

خیابانِ  ورود ممنوع خودرو

همان‌طور که گفتم در این محله بیشتر یهودیان متمول زندگی می‌کردند و سینما‌های متعدد در این خیابان بود. کم‌کم سرمایه‌داران اقدام به احداث بناهایی، چون پاساژ و مغازه کردند. از جمله اولین پاساژ‌هایی که ساخته شد پاساژ رکنی بود.

احداث بنا‌های تجاری و پاساژ‌های متعدد سبب شد بافت مسکونی کوچه خاقانی به تجاری تبدیل شود. شلوغی و تردد آدم‌ها سبب شد این خیابان که ماشین‌رو و خط اتصالی خیابان چمران (جهانبانی) و امام خمینی (ارگ) بود، دو طرف مسدود و به پیاده‌راه تبدیل شود.

بانک صادرات یکی از بنا‌هایی است که در ابتدای این کوچه از سمت خیابان جهان‌آرا از گذشته تا به حال فعال است. سال ۱۳۴۶‌بانک صادرات برای رفاه خانم‌ها دست به اقدام جالبی زد.

از آنجا که آن سال‌ها خانم‌ها به خاطر برخی تعصبات زیاد‌از‌حد جامعه در کار‌های بیرون حضور چندانی نداشتند، این بانک اقدام به تأسیس شعبه ویژه خانم‌ها در مشهد کرد که همین شعبه است. این بانک، چون تمام پرسنلش از رئیس تا آبدارچی خانم بود به بانک خانم‌ها معروف شده بود.

بهترین و سرراست‌ترین آدرس برای قرار‌های کاری و غیرکاری که در خیابان جهانبانی گذاشته می‌شد «برو سر بانک خانم‌ها من هم میام.» البته این نام در بین عوام معروف شده بود.

چون تمام پرسنل بانک صادرات، از رئیس تا آبدارچی خانم بود به بانک خانم‌ها معروف شده بود

«فردوسی» بزرگ‌ترین سینمای دهه ۴۰

«ارگ» محله‌ای بود که تا دلت می‌خواست در آن سینما بود و بیشتر سینما رو‌ها برای دیدن فیلم به این محله می‌آمدند، آثاری از آن سینما‌ها الان در این محله بر‌جای مانده است. به عنوان نمونه سینما هما که درست دیوار‌به‌دیوار مغازه‌هاست و امروز از آن فقط در بزرگ طوسی رنگی به یادگار مانده است.

صاحب این سینما «هراند‌مان گاسا‌ریان» ارمنی بود. قبل از آن سینمای سانترال اولین سینمای این خیابان بود. این سینما درش از سمت چهارراه چهارطبقه با‌ز می‌شد، اما قبل‌تر در اصلی‌اش از سمت خیابان خسروی باز می‌شده و به سینما «رادیو سیتی» معروف بوده است.

مشهور شده بود که دولت، سینما‌هایی را که سال اول اکران فیلمشان بود از پرداخت مالیات معاف می‌کرده است. در سالن سینما «رادیو ستی» سال اول از سمت خیابان خسروی باز بود، سال دوم با نام سینما «سانترال» از سمت خیابان ارگ فعالیتش را ادامه می‌دهد.

بعد سینما «فردوسی» در فاصله کمی از چهارراه سمت همان سینما خیابان ارگ راه‌اندازی شد. «سینما ایران» هم در همین محله بود که به آن «دیده‌بان» می‌گفتند. اما هلال‌احمر که به آن شیر‌و‌خورشید گفته می‌شد، اولین جایی بود که قبل از راه‌افتادن سینما در این خیابان در‌آن فیلم نمایش داده می‌شد.

کوچه سینما آسیایی هم رو‌به‌روی باغ ملی بود. نرسیده به دارایی سینما «کریستال» بود و کنار آن «متروپل» قرار داشت. بنای کمیته‌امداد هم امروز در گذشته سینما «سعدی» بود. اما سینما فردوسی در این خیابان بزرگ‌ترین سینما بود که به آن سینمای بزرگ فردوسی می‌گفتند  وبیشتر هم فیلم‌های هندی داشت.

دور فلکه سوم اسفند یا همان ده دی، کوچه رازی، کوچه‌ای بود که سینما «مولن روژ» در آن بود. در این سینما این آخری‌ها با یک بلیت که تهیه می‌کردید می‌توانستید دو تا فیلم نگاه کنید. به خاطر همین به سینما دو‌بلیتی معروف شده بود. بعد‌ها سه تا سینمای مدرن آمد «دیاموند» که الان هویزه نام گرفته است، سینمایی بزرگ که پشت آن تالاری برای مجالس عروسی بود.

الان آن تالار هم به سالن  دیگر سینما تبدیل شده است. سینمایی هم در خیابان جم بود به نام «آریا» و سومین سینما «سینما شهر‌فرنگ» بود که امروز مشهدی‌ها به نام سینما آفریقا می‌شناسندش.



این گزارش سه شنبه ۲ مرداد ۱۳۹۷ در شماره ۲۹۵  شهرآرامحله منطقه ۸ چاپ شده است.