گزارشهای تاریخی نشان میدهد که ازبکها برای نخستینبار در تاریخ مشهد، برای نفوذ به شهر از کندن تونل استفاده کردند، اما مدافعان مشهدی با رها کردن آب در آن تونلها مانع از تحقق نقشه عبیدالله خان شدند.
«عیشآباد» روستایی قدیمی که امروزه بخشی از محدوده شهری مشهد است و روزگاری، از مراکز عمده تولید چغندر در مشهد بود؛ مزرعهای که تاریخی طولانی دارد و نشان آن را میتوان در اسناد مربوط به دوره صفویه نیز یافت.
در کاروانسرای باباقدرت تعدادی حجره برای مبادلات تجاری وجود داشت که از سوی آستانقدس به افراد مختلف اجاره داده میشد. باباقدرت بهدلیل قرار گرفتن در مسیر اصلی حرکت کاروانهای زائران، از نظر فعالیتهای اقتصادی و تجاری رونق خوبی داشت.
حمام شاه که پس از مرمت در سال ۱۳۸۵ بهعنوان موزه مردمشناسی به روی مردم گشوده شد، درواقع بنای عصر صفویه و قاجار بود که با همت مرمتگران به اصل خود بازگشت، اما این حمام در دهه ۳۰ بالاتر از سطح امروزی قرار داشت.
میرزاصالحرضوی، بانی بسیاری از موقوفات مشهور شهر مشهد بود. بههمیندلیل، باید دوران تولیت پدرش میرزامحسنرضوی را عصر شکوفا شدن سنت وقف در مشهد بدانیم.
سنگ بنای ایوان ساعت در عهد شاهعباسیکم صفوی گذاشته شد؛ ایوانی با ارتفاع۱/ ۲۴ و دهانه ۹/ ۶ متر که آن را در جناح غربی صحن کهنه ساختند. این ایوان از لحاظ آرایهها و تزیینات، یکی از زیباترین ایوانهای حرمرضوی است.
باغ «هشتآباد» یا «عشرتآباد» امروزی، در میانه این جزیره سبز و در ضلع شمال غربی آن واقع بود و حکایت امروز ما، بخشی از سرگذشت این نگین سبز تاریخ مشهد است.
کتیبههای ایوان عباسی نهفقط از حیث تاریخهای گوناگون و متنوع در کتیبهها، بلکه از نظر شیوه نگارش و نوع خط نیز تنوع فوقالعادهای دارد و حتی میتوان سیر تکامل خط نستعلیق را در آن مشاهده کرد.
موقوفه سلسله سادات رضوی بعد از آستان قدس رضوی بزرگترین موقوفه است که بهصورت مستقل فعالیت میکند و ۱۵ هزار نفر در سراسر ایران و خارج از کشور ماهانه از این موقوفه سهمیه دارند.
مهر اولین ابزار در شناخت هویت افراد و مهمترین رکن در شناخت اسناد تاریخی است و مهرها در قدیم حکم شناسنامه امروزی را برای افراد داشتند. قدیمیترین مهر آستان قدس رضوی مربوط به دوره صفویه است.
این گزارش درباره یکی از کهنسالترین مزارع اطراف مشهد که فقط نامی از آن باقی مانده است. قدیمیترین اسناد موجود درباره مزرعه زرگران مربوط به دوره صفوی و عهد شاهعباسیکم است.
«زیرکن» و «دهرود» در ردیف قدیمیترین مزارع شمال شهر مشهد قرار میگیرند که از آنها در متون تاریخی و جغرافیایی سخن به میان آمده است.
روز اول محرم سال۹۹۴قمری (۲دیماه سال۹۶۴خورشیدی) مراسم تاجگذاری عباسمیرزا در پای کوهسنگی مشهد برگزار شد و مرشدقلیخان با دست خود تاج بر سر عباسمیرزا نهاد و او به «شاهعباس» تغییر نام داد.
گنبدالله وردیخان نه از بیرون که زیر سقفِ حرم هم رنگینکمانی از رنگها و نورها را درهم تنیده و بهشتی ساخته است از کاشی و نقش که بهگفته کارشناسان نظیرش را در معماری جهان اسلام کمتر میتوان دید.
پاوا پیش از این، از طریق جادهای قدیمی و فرعی در کنار دروازه پایینخیابان، به مشهد راه داشت؛ جادهای که در مسیر چند کیلومتری خود از مزارع و روستاهایی مانند «ساختمان»، «بازهشیخ» و «مهدیآباد» میگذشت. اما اکنون راه دستیابی به پاوا، مسیری است که از خیابان «آوینی ۵۹» میگذرد.
در غرب هند، شیعهمذهبهای دوازدهامامی قوی بودند که صفویان مراودههای زیادی با آنها داشتند. گویا میرزاجعفر سروقدی و برادرش میرزامحمدطاهر هم یکی از همین هندیان بودند که در مشهد مدارسی میسازند.
رواق و گنبد «حاتمخان» یا «حاتمخانی» با اهتمام حاتمبیگ اردوبادی ساخته شد. او سیاستمداری کارکشته و ادیبی توانمند بود که توانست حدود دو دهه، در دربار هزار رنگ و فریب شاهعباسیکمصفوی بر صدر بنشید.
یکی از این سادات که در تاریخ شهر مشهد و بلکه ایران تأثیرگذار بوده، میرزاابوصالحبنمحمدمحسنرضوی بانی دو بنای شناختهشده و مشهور «مدرسه علمیهنواب» و «مصلای مشهد» است. میرزا ابوصالح واقف موقوفههای ارزشمندی است که عموما کاربری آموزشی دارند.
برای بچههای محله مصلی، نام «گودسلوک» یا «گوسلوک» آشناست؛ میدانند که روزیروزگاری بخشهایی از محله آباواجدادیشان را به این نام میخواندهاند. گودسلوک مزرعهای بود مانند دیگرمزارع بزرگ اطراف مشهد.
بسیاری از ارادتمندان حضرت آنچه را به نظرشان دارای شأن و ارزش میآمد به مضجع شریف آن امام تقدیم میکردند تا بر آن نصب شود. بعضی از آنها مانند ترنجها، قبههای چهارگوشه ضریح و... همیشگی بودهاند.