تا سال ۸۲ بنای مصلیپایین به عنوان انبار متروکهای استفاده میشد، اما اکنون این بنای تاریخی، یکی از دو مرکز هنرهای تجسمی میراث فرهنگی و محل آمد و شد هنرمندان شده است.
در آن زمان جایی بوده است که مشعلهای حرم را در آن جمع و نگهداری میکردهاند. به این فضا مشعلخانه میگفتند و افرادی باعنوان مشعلدار و مشعلچی زیرنظر مشعلدار باشی و مهترمشعلدار کار میکردند.
بالاتر از روستای خلج، وقتی میخواهی به سمت ارتفاعات «هفتحوض» بروی، در سمت راست، چند دیواره قدیمی و خرابه مانند وجود دارد که شاید کسی گمان نکند بقایای یک بنای ارزشمند و تاریخی از دوران صفویه باشد.
مزرعه «محمدآباد» یکی از مزارع آبادِ بیرون از دروازه پایینخیابان بود که در مجاورت امتداد کالِ (مسیل) معروف «قرهخان» قرار داشت؛ مزرعهای بسیار قدیمی که برخی معتقدند یادگاری از دوره صفویه است.
حضور پرندهها در روضه منوره، قدمتی به اندازه سالهای ساخت این بنای مقدس دارد؛ البته این فرضیه به هیچ سند تاریخی مشخصی پیوند نمیخورد.
گشتی در یکی از کوچههای بهیادگارمانده از عهد صفوی که روزگاری سکونتگاه هندیها و داروغه مشهد بوده است.
هر روز نیمساعت بعد از طلوع خورشید و بلافاصله بعد از نماز مغربوعشا در رواق دارالحفاظ یا رواق دارالسلام، چهارده نفر از حفاظ و تعدادی از خادمان و فراشان حاضر میشوند.
نادر میدانست پادشاهی موروثی است و او مشروعیت لازم برای بر تخت نشستن را ندارد، پس با مشورت بزرگان طرحی نو درافکند. او همه بزرگان و سرکردگان مملکت را به دشت مغان دعوت کرد تا نماینده ملت باشند.
اگرچه به یقین نمیتوان نخستین زائر پیاده حرم رضوی را مشخص کرد، متون تاریخی، شاهعباس صفوی را نخستین زائر بارگاه منور این حضرت در چهار قرن پیش معرفی میکنند.
قدیمیترین گفته درباره نقاره خانه حرم در کتاب «مهمان نامه بخارا» مربوط به قرن دهم هجری است، اما قبل از صفویه مستنداتی که نشان دهد کی و به چه دلیل نقاره خانه ساخته و نقاره نوازی آغاز شده است، نداریم.
کتیبههای طلایی که سال ۱۳۱۱ از نخستین ضریح چوبی حرم امامهشتم (ع) جدا شد، در گوشهای از تاریخ گم شده بود، تا اینکه ۱۳ سال بعد با پیگیری جراید، ختم به خیر شد.
درباره تاریخ و چگونگی ساخت بنای «بند گلستان»، حرفوحدیث بسیار است. برخی افراد آن را از بناهای گوهرشادبیگم، همسر خیّر شاهرخ تیموری و بانی مسجد باشکوه گوهرشاد، میدانند و گروهی، آن را از بناهای صفویه میپندارند.
اعتیاد و مصرف تریاک، از دوره صفویه مرسوم بوده و احتمالاً در مشهد نیز، این رویه وجود داشتهاست. با این حال، شیوع افسارگسیخته این بلای مهلک اجتماعی دوره محمدشاه قاجار، به چشم آمد.
مقبره پیر پالاندوز، مقبرهای که در ابتدای خیابان نواب صفوی در مجاورت بارگاه حضرت رضا (ع) قرار دارد، اما اهالی بیشاز آنکه نامش را بدانند، گنبد زرد و آبیرنگ آن را میشناسند.
مدرسه عباسقلیخان سالها پیش و بهدنبال اختلافی که بر سر تولیت آن بین ورثه پدید آمد، به مدت هفت دهه از اختیار خاندان شاملو خارج شد. در این دوران اداره فرهنگ پهلوی و سازمان اوقاف، عهدهدار امور مدرسه شدند.
بنای قدیمی خلج به نام «اقامتگاه خلج» سال ۱۳۸۲ ثبت آثار ملی ایران شد و مربوط به عهد صفوی است. نشانیاش این است: «انتهای خیابان خلج، روستای خلج.»
محلات قبر میر، عیدگاه، سرحوض، جدیدها و غیرشمارها از جمله محلات قدیمی مشهد است که اکنون در حدود محله پایینخیابان قرار دارند.
جالب است بدانید که تا پیش از بالاخیابان و پایینخیابان، فقط دو خیابان دیگر در ایران ساخته شده بود که یکی در هرات و دیگری در قزوین قرار داشت.
براساس آنچه از دوران صفوی برای ما به یادگار مانده، محراب خان در جوانی از کارگزاران دربار شاهان صفوی بوده و به دواتداری آنان اشتغال داشته است.
میان مشهدیها، نام شیخطبرسی بیش از همه تداعیکننده نام یکی از خیابانهای اصلی شهر است و مانند بسیاری از عناصر هویتی شهر، آن را خوب نمیشناسیم.