محله چهنو؛ مزرعه‌ای به جا مانده از عصر تیموری

چهنو که از ترکیب دو کلمه «چاه» و «نو» ساخته شده است و ظاهرا نامش را از چاهی تازه‌ساز وام گرفته است، در تاریخ مشهد، بیشتر با یکی از معابر مشهور و درعین‌حال طولانی این شهر پیوند خورده است. با این حال شاید کمترکسی بداند که چهنو، پیش از آنکه بر معبری در محله سرشور باشد، اسم مزرعه‌ای بسیار قدیمی در سمت شرقی مشهد بوده است؛ مزرعه‌ای که نام آن را می‌توان در بسیاری از منابع قدیمی یافت.

حافظ ابرو در نیمه اول قرن نهم (زمان شاهرخ تیموری) از آن به عنوان یکی از هفت محله مشهد نام برده است و همچنین نامش را در زمره ۲۴ مزرعه بزرگ و مهم مشهد آورده است. بنا به کتاب جغرافیای تاریخی شهر مشهد نوشته مهدی سیدی، نام این مزرعه در وقف‌نامه‌های عتیقی (۹۳۱ هجری قمری) و عباسقلی‌خان (۱۰۷۸ هجری قمری) و طومار علیشاهی (۱۱۶۰ هجری قمری) آورده شده است.

بنابراین، مزرعه چاه نو یا چهنو که بخشی از اراضی آن در حدّ فاصل خیابان تهران قدیم (امام رضا) و پایین خیابان (نواب صفوی) و عمدة آن هم در بیرون پایین خیابان واقع است، و هنوز به همین نام خوانده می‌شود و از دیرباز جزء شهر مشهد شده است.

مزرعه چهنو بعد از ساخت دیوار شهر مشهد در دوره شاه‌تهماسب یکم صفوی (قرن دهم)، پشت دیوار‌های شهر و احتمالا چسبیده به آن قرار گرفته و در زمره مزارعی بوده است که به احتمال زیاد، کارگران و کشاورزان مشغول‌به‌کار در آن، در محله عیدگاه و بعد‌ها پایین‌خیابان سکنا می‌گزیدند.

حدود این مزرعه که در نزدیکی کال قره‌خان قرار داشت، از جنوب به مزارع بسیار قدیمی «گل‌ختمی» و «دستگرد» منتهی می‌شده، از شمال، به اراضی مزارع «سرگود»، «گوسلوک» (یا گودسلوک)، حسین‌آباد (قائنی‌ها) و شاید «جمع‌آباد» می‌رسیده و از سمت شرق نیز، به زمین‌های محدوده روستای «محمدآباد» متصل بوده است.

مزرعه چهنو به‌دلیل داشتن قناتی بسیار پرآب و نیز، برخورداری از زمین‌های حاصلخیز، شهرت فراوان داشته است. این حاصلخیزی البته به موقعیت جغرافیایی خاص چهنو هم مربوط بوده؛ قرار گرفتن در کفِ شیب دشت مشهد، باعث می‌شده است که در جریان سیلاب‌های متعدد و گسترده که در تاریخ مشهد بسیار پرشمار بودند، خاک نرم و حاصلخیز بالادست به این محدوده حمل شود و زمین‌های مزرعه چهنو را مانند دیگر مزارع این بخش، از نظر دارا بودن مواد معدنی و مغذی موردنیاز برای کشت و زرع، غنی کند.

با نگاهی به اسناد موجود که بخش مهم آنها در مرکز اسناد آستان‌قدس‌رضوی نگهداری می‌شود، می‌توان به چند نکته تاریخی درباره مزرعه چهنو دست یافت؛ نخستین نکته درباره قنات است؛ آب قنات مزرعه چهنو، تا پیش از توسعه شبکه انتقال آب یکی از منابع تأمین‌کننده آب موردنیاز شهر مشهد بود.

نکته دیگری که می‌توان از اسناد تاریخی مربوط به مزرعه چهنو دریافت، قرار گرفتن قدیمی‌ترین کشتارگاه (سلاخ‌خانه) عمومی مشهد درکنار اراضی این مزرعه قدیمی است. ازسوی دیگر، این اسناد جالب و خواندنی، سرگذشتی مختصر از مستأجران مزرعه چهنو را نیز به‌دست می‌دهد.

بر اساس نقشه‌های قدیمی مشهد، نخستین کوره‌های جدید آجرپزی از نوع «هوفمان» در فضا‌های اطراف مزرعه چهنو قرار داشتند، نقاطی مانند «گود جلال» و «گود اصغرکور» که در شمال این مزرعه واقع بود.

آخرین بنای زنده‌یاد عابدزاده که آن را در سال ۱۳۴۹ ساخت، مدرسه جعفریه است که در خیابان صدر ۱۲ قرار گرفته است. زمین این بنا متعلق به فردی به نام «حسین گچ‌پز ارض اقدس» بوده است. زیربنای تقریبی جعفریه ۴۰۰ مترمربع است.

کاروان‌سرای اردکانیان

کاروان‌سرا‌های دور میدان عدالت از معدود فضا‌هایی هستند که با سقف‌های ترک‌خورده و دیوار‌های تکیده حالا بیش از هر زمان دیگر فرسوده شده‌اند. به گفته قدیمی‌های محله، کاروان‌سرای اردکانیان تجارت خانه زرشک، آلو و زردآلو بود. کاروان‌سرای حاج علی حسن هم کارگاه کرک و مو. نیمی از زنان کوچه چهنو در همین کاروان‌سرا مشغول به کار بودند. صبح تا شب کرک و مو را از هم سوا می‌کردند.

در میانه کوچه صدوقی ۳، گرمابه قدیمی وجود داشت که مردم آن را «صفا» نامیده بودند که حالا تخریب شده، اما در گذشته که نه گاز داشتند نه برق یکی از پررفت‌وآ‌مدترین مکان‌ها بوده است. سکوی کوچکی درست در میانه کوچه و در کنار این گرمابه قرار داشته که گلی بود و توقفگاه اهالی. به این سکو که می‌رسیدند کمی درنگ می‌کردند، طبق‌های سنگین پر از میوه را که از باغشان چیده بودند، روی آن می‌گذاشتند و باز به راهشان ادامه می‌دادند. این کوچه پر از باغ خربزه، هندوانه، سیب، گلابی، توت و... بود و اهالی بیشتر کشاورز و باغدار بودند و میوه نیمی از میوه‌فروشی‌های شهر از همین باغ‌ها تأمین می‌شده است.

بافت

چهنو بیش از ۶۳ هکتار وسعت دارد و جزو ۲۳ محله کوچک مشهد محسوب می‌شود. با این حال ۸ هزار و ۹۵۱ نفر جمعیت را در خود جای داده است؛ یعنی تراکم جمعیتی برابر با ۱۴۰ نفر در هکتار دارد که بیش از دو برابر میانگین تراکم جمعیت شهر مشهد (۵۰ نفر در هکتار) است.

بافت محله چهنو نسبتا سنتی و قدیمی است و ساکنان آن نیز سابقه سکونت چندین ساله دارند، با این حال با توجه به نزدیکی این محله به حرم مطهر رضوی نرخ زمین و تقاضا برای سکونت در این محله به نسبت زیاد است.

مهمترین کاربری محله چهنو، مسکونی است که ۵۱ درصد مساحت محله را به خود اختصاص داده است. کاربری تجاری در رتبه بعدی قرار دارد و نزدیک به ۱۶ درصد مساحت محله را دربرمی‌گیرد. کاربری‌های خدمات حمل و نقل و انبار (۱۱ درصد)، پارک و فضای سبز (۴ درصد) و آموزشی (حدود ۳ درصد) در رتبه‌های بعدی قرار دارند.

بیشتر مغازه‌های تجاری این محله در راسته‌های بولوار مصلی، چمن، هفده شهریور و صدوقی قرار دارد.

تراکم جمعیت در محله چهنو تقریبا یکنواحت است. با اینکه بیشتر خانه‌های این محله قدیمی و زیر سه طبقه است، اما ساختمان‌های مرتفع تا ۶ طبقه نیز به تعداد قابل توجهی به چشم می‌خورد.

نرخ باسوادی در این محله، ۴۹/ ۸۷ درصد است که نسبت به برخی محلات مشهد پایین‌تر است.

دسترسی

چهنو به خطوط قطار شهری دسترسی ندارد. با اینکه تعدد ایستگاه‌های اتوبوس در محله چهنو زیاد است، اما پراکندگی ایستگاه‌های اتوبوس در محله چهنو مناسب نیست و همه ایستگاه‌ها در مرز‌های حاشیه این محله قرار دارد و در داخل محدوده محله خبری از ایستگاه اتوبوس نیست. با این‌حال با توجه به مساحت کم محله میانگین فاصله مکانی برای رسیدن به نزدیکترین ایستگاه اتوبوس، ۱۸۴ متر است که برای پیمودن این مسافت، ۲ دقیقه و ۱۸ ثانیه زمان کافی است.

ساکنان این محله برای تردد درون شهری به بولوار‌های مصلی، هفده شهریور، چمن و شهیدشیرودی دسترسی دارند.

سالن ورزشی شهیدشیرودی را سال ۱۳۷۷ شهرداری مشهد ساخت. این روز‌ها این مجموعه، پایگاه ورزش صبحگاهی بانوان و آقایان محله است.

امکانات رفاهی و فرهنگی

• ۱۱ مسجد در محله چهنو و ۶ مسجد نیز در جوار این محله وجود دارد که از این میان مسجد شجره و مسجد امام‌حسین (ع) جزو شاخص‌ترین مکان‌های هویتی محله چهنو محسوب می‌شوند.
• دو مدرسه ابتدایی در این محله وجود دارد. میانگین فاصله زمانی رسیدن به نزدیکترین مدرسه در چهنو به ۳ دقیقه و ۲۸ ثانیه می‌رسد.
• یک بوستان با نام «رز» بین مصلی ۱ و ۳ وجود دارد. میانگین زمانی دسترسی به فضای سبز در این محله، ۲ دقیقه و ۴۸ ثانیه تخمین زده می‌شود.
• دو درمانگاه با نام‌های «سرور» و خیریه قائم آل‌محمد (عج) در محله وجود دارد. میانگین زمان دسترسی به درمانگاه در چهنو، ۴ دقیقه و ۲۴ ثانیه است.
• سالن شهیدشیرودی تنها مکان ورزشی محله است.
• بازار بزرگ مرتضوی نیز یکی از مکان‌های شاخص چهنو به شمار می‌آید.
• ایستگاه آتش‌نشانی در محله چهنو وجود ندارد.
• یک کلانتری در قلب این محله دایر است که کلانتری ویژه بانوان نیز دارد.

حدود جغرافیایی

محله چهنو در همسایگی چهار محله مصلی، پایین‌خیابان، شهیدشیرودی و هفده شهریور قرار دارد. شمال محله چهنو با بولوار مصلی، غرب آن با بولوار هفده شهریور، جنوب آن با بولوارشهیدشیرودی و شرق آن با بولوار چمن محدود شده است.