با چهار قِران جان را در حمام مهدی قلی بیگ صفا می‌دادیم

در فضای مجازی اگر دنبالش بگردی، یا به اندرزگو ۱۳ می‏رسی یا به جنب بازار بزرگ، اما با آن‌‏همه پیچ و خم کوچه‏‌های اطراف حرم نمی‌‏توان روی این نشانی‌ها زیاد حساب باز کرد. در محله بالاخیابان مشهد از بازار بزرگ که به سمت چهارباغ سرازیر می‌‏شوم از کاسب‌های قدیمی‏ می‌‏پرسم: «حمام قلی‌‏بیگ کجاست؟» چند نفرشان ابرو در هم می‌‏کشند و خاطراتشان را می‏‌کاوند و کوچه‏‌های اطراف حرم را می‌‏گردند، نشانی دو سه حمام را می‌‏دهند، اما به ‏خاطر نمی‌‏آورند کدامشان حمام «قلی‌بیک» است.

این وسط یکی از کنار مسجد هفتادودو تن بُراق می‌‏شود که «ها! حموم شاهو مِگه، سقفش نقاشی دِرِه.» همان است؛ حمام شاه را می‏‌گویم، همان که سقفش نقاشی دارد. سمت انگشتش را می‌‏روم و پرسان‌پرسان می‌‏رسم به حمام شاه، جایی که حالا موزه است و نمی‌‏شود لابه‌لای بخار و دم، صدای آب و دلاک‌‏های فرزش را شنید.

مطلب مرتبط آب گرمابه ۱۱۰ ساله سعدی همچنان گرم است

تحفه میرآخور شاه

در ضلع غربی حرم مطهر امام رضا (ع) و در کنار مقبره امیر ملک شاه (معروف به مسجد ۷۲ تن) ساختمان قدیمی حمامی قرار دارد که به «قلی ‏بیگ» یا «شاه» و گاهی «رضوی» شهره است. کالبد اصلی این بنا که امروز به عنوان موزه مردم‏‌شناسی مشهد فعالیت می‌‏کند، گرمابه‌‏ای است که در سال ۱۰۲۷ هجری قمری توسط مهدی قلی ‏بیگ، میرآخور شاه عباس صفوی، وقف آستان قدس رضوی شده است.

سلسله‌های تاریخی زیر گچ و رنگ

اگر ساعت ۸ تا ۱۲ هر روز به اینجا سر بزنید خودتان می‌‏بینید که یکی از بزرگ‏ترین حمام‏‌های ایران است. تفاوتش با دیگر حمام‏‌ها نظیر حمام گنجعلی‌‏خان کرمان، فین کاشان و ... در نقاشی‌‏های موضوعی سقف آن است که امروزه با تلاش مرمت‏کاران بنا از لایه‌‏های هشتم و گاهی سیزدهم زیرین به دست آمده‏‌اند. تزئینات نقاشی‏‌اش ۱۳ لایه است که قدیمی‌‏ترین لایه آن مربوط به دوره صفوی و جدیدترین لایه، متعلق به دوره قاجار می‏‌باشد. آخرین لایه‌‏ای که اکنون در معرض دید است، موضوعاتی، چون زندگی اجتماعی مردم، داستان‌‏های شاهنامه، ماه‌‏های سال سریانی، چهار فصل و افسانه‌‏های قدیمی ایران را به تصویر کشیده است.

با پدرم می‌‏رفتم به حمام شاه

در تاریخ حمام مهدی قلی بیک  آمده که تا سال ۶۷ فعال بوده و از حدود سال ۶۹ متروکه شده است، برای همین امید پیدا کردن یکی که در آن تن شسته باشد و هنوز زنده باشد خیلی زیاد است. مغازه‏‌های اطراف را به دنبال چنین شخصی می‌‏گردم. بعد از معرفی چند نفر و دست‏‌خالی برگشتن بالاخره به منزل حاج سیدعلی برکچیان می‏رسم.

حمام یک ساعت قبل از اذان صبح باز می‌‏شد که مردم به نماز برسند و تا ۹ شب هم باز بود. ۲ قِران می‏‌دادیم و می‌‏رفتیم

خاطرات زیادی از حمام قلی ‏بیگ یا به قول خودش حمام شاه دارد. پیرمرد ۹۰ ساله محل می‌‏گوید: حمام یک ساعت قبل از اذان صبح باز می‌‏شد که مردم به نماز برسند و تا ۹ شب هم باز بود. ۲ قِران می‌‏دادیم و می‌‏رفتیم. بچه که بودم با پدرم می‌‏رفتم به حمام. آن زمان دوتا خزینه داشت یکی عمومی بود و بعد شستشوی خودمان می‏‌رفتیم داخلش، یکی هم منبع آب گرم حمام بود و کسی نباید داخلش می‌‏رفت، اگرچه بعضی‏‌ها از روی دیوارش می‌‏گذشتند و به آن خزینه می‌‏رفتند.

به صرف هندوانه در حمام

این قدیمی محله ادامه می‌‏دهد: حمام رفتن زمان زیادی می‌‏برد، برای همین مردم با خودشان خوراکی می‌‏آوردند؛ مثلا پدر من هر بار که می‌‏رفتیم یک هندوانه و کمی میوه می‌‏آورد، میوه می‌‏خوردیم و خودمان را می‌شستیم. گاهی هم محو نقاشی‌‏های سقف می‌‏شدیم و داستان تصویر آن را از بزرگتر‌ها می‌‏پرسیدیم.

حاج‏‌آقای برکچیان اضافه می‌‏کند: داخل حمام یک دلاک بود و یکی که آب می‌‏آورد برای مردم؛ این‏ها با صاحب حمام قرار می‏‌گذاشتند که در حمامش کاسبی کنند و مبلغی را هم به صاحب حمام بدهند. هرکدام از این‏ها برای کارش حدود ۳ قران می‌‏گرفت که یک قران آن، سهم حمامی بود.

حمام خانگی که آمد، گرمابه شاه رفت

خانم زمانیان گوارشکی همسر ‏آقای برکچیان هم از آن‏هایی است که سال‏ها در همین محل زندگی کرده، ۸۶ سال دارد و بار‌ها و بار‌ها به این حمام رفته، خودش می‏‌گوید: حمام هر روز آماده بود، تا عصر مردانه بود و بعد زنانه می‌‏شد. از یک سراشیبی طولانی به هشتی بزرگی می‌‏رسیدیم، پا در آب سرد می‌‏گذاشتیم و داخل می‌‏شدیم. البته حمام دیگری هم به نام میرعلم‏خان بود که الان دیگر نیست، اما بعضی اوقات هم به آنجا می‏‌رفتیم.

سال‏ ۴۸ بود که یکی از دالان‏های حمام را تغییر دادند و حمام نمره درست کردند. برای هر ساعت ۶ قران می‌‏دادیم

او به تغییر حمام هم اشاره می‌‏کند و می‌‏گوید: حوالی سال‏های ۴۸ تا ۵۰ بود که یکی از دالان‏های حمام را تغییر دادند و حمام نمره درست کردند. برای هر ساعت ۶ قران می‌‏دادیم، آن موقع برای حمام عمومی ۴ قران باید می‏‌دادیم.

خانم زمانیان پایان کار حمام شاه را باز شدن پای حمام‌ها به ‏خانه می‌‏داند و می‌‏گوید: بعد از انقلاب مردم رفت و آمدشان به حمام کمتر شده بود، چون اکثرا در خانه حمام داشتند، حمام بیشتر مورد استفاده زوار امام رضا (ع) بود که جانی تازه کنند و به زیارت بروند.

خاطرات موزه شده

این بنا که به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده مجموعه‌‏ای از فضا‌های متعدد و متفاوت مشتمل بر پلکان ورودی، سربینه، بینه، گرمخانه و... است.

این بنا در سال ۱۳۸۵شمسی پس از مرمت و بازسازی توسط آستان قدس رضوی به موزه مردم‏شناسی تغییر کاربری داد. در این موزه اشیایی از قبیل لوازم مورد نیاز در حمام‏‌های قدیمی، انواع سماور‌های زغالی، قندیل، ظروف مختلف، آبخوری، بخش نمایشگاه عکس قدیم و مردم‌‏شناسی به نمایش در آمده که بدون شک به آنجا اگر سری بزنید خاطرات زیادی از گذشته را برای شما زنده خواهد کرد.

*این گزارش پنج شنبه، ۱ تیر ۹۱ در شماره ۹ شهرآرامحله منطقه ثامن چاپ شده است.