محله کشاورز؛ یادگار کشاورزان مزرعه آستان قدس رضوی

بخشی از تاریخچه محله کشاورز با قلعه ساختمان گره خورده است. اوایل قرن سیزده خورشیدی کارگرانی که در مزرعه نمونه آستان قدس کار می‌کردند در همان مزرعه برای خود خانه و کاشانه‌ای ساخته بودند؛ آستان قدس برای آزادسازی مزرعه و زمین‌های کشاورزی، قلعه ساختمان را در حاشیه راست جاده مشهد ـ سرخس احداث کرد.

نام‌گذاری این قلعه احتمالا به تأسّی از قلعه خیابان (شهرک شهید باهنر) صورت گرفته است که آن هم در عصر صفویه توسط آستانه برای رعایایی که در اراضی کشاورزی متعلق به وقف نامه بالاخیابان و پایین خیابان مشهد کشاورزی می‌کردند ساخته شده بود.

زمین‌های قلعه ساختمان اکنون در محله‌های شهرک‌شهید رجایی، کشاورز و شهید معقول واقع است، اما اصل روستا در محله شهیدمعقول فعلی قرار داشته است. قلعه ساختمان از حدود سال ۱۳۵۹ جزء شهر شده و در شهرداری منطقة ۶ مشهد قرار دارد.

تا پیش از انقلاب سیستم ارباب‌رعیتی در قلعه‌خیابان و قلعه‌ساختمان حاکم بود و چند ارباب در شهرک شهید‌رجایی سکونت داشتند. در کل شهرک شهید‌رجایی، شاید حدود هشتاد‌خانواده در خانه‌های گنبدی و کاهگلی زندگی می‌کردند که از روستا‌های اطراف برای کار در زمین‌های زراعی به آنجا آمده بودند.

وجه تسمیه محله کشاورز، وجود زمین‌های کشاورزی آستان‌قدس رضوی در زمین‌های اطراف محله است و به همین‌دلیل خیابان مرکزی محله، کشاورز نامگذاری شده است.

بافت

محله کشاورز با ۷۲ هکتار وسعت، بر اساس سرشماری سال ۱۳۹۵ مشهد ۲۱ هزار و ۴۳۴ نفر را در خود جای داده است. تراکم جمعیتی این محله به طور میانگین بیش از ۲۹۷ نفر در هر هکتار است که نزدیک به شش برابر میانگین تراکم جمعیت شهرمشهد است و این محله را می‌توان جزو یکی از متراکم‌ترین محلات از نظر جمعیتی اعلام کرد. در برخی نقاط تراکم جمعیت به بیش از ۶۰۰ نفر در هر هکتار نیز می‌رسد.

محله کشاورز یکی از مسکونی‌ترین محلات مشهد است که ۸۲ درصد مساحت آن را خانه‌های مسکونی تشکیل داده است و بعد از آن کاربری تجاری حدود ۷ درصد مساحت محله را به خود اختصاص داده است که بیشتر در حاشیه خیابان‌های اصلی محله قرار داد. کاربری‌های آموزشی و صنعتی در جایگاه بعدی قرار دارد که هرکدام ۲ درصد مساحت را در برمی‌گیرند.

بیشترین گروه سنی جمعیت ساکن در محله کشاورز، ۲۵ تا ۲۹ سال است.

با استناد به اطلاعات مندرج در کتاب اطلس محلات، نرخ باسوادی در این محله حدود ۸۲ درصد است که از بیشتر محلات مشهد کمتر است.

اکنون بخش بزرگی از ساکنان محله کشاورز مشهد را مهاجران بلوچ تشکیل می‌دهند.

محله کشاورز با اینکه یکی از محلات قدیمی مشهد است هنوز مشکلات شهرنشینی بسیاری دارد و جزو محلات کمتر برخوردار مشهد است.

دسترسی

محله کشاورز به خطوط قطارشهری دسترسی ندارد. متأسفانه باوجود تراکم جمعیتی بالا در محله کشاورز، وضعیت پراکندگی و حتی شمار ایستگاه‌های اتوبوس اصلا خوب نیست. بر این اساس ساکنان مرکز محله مسافت بیشتر از ۵۰۰ متر را برای رسیدن به نزدیکترین ایستگاه اتوبوس باید طی کنند. بولوار حر اصلی‌ترین خیابان این محله است که ارتباط اهالی با سایر محلات مشهد از طریق این خیابان ممکن می‌شود.

امکانات رفاهی و فرهنگی

• مجموعه ورزشی شید رجایی یکی از ظرفیت‌های ورزشی این محله است که بسیاری از ورزشکاران از محله‌های اطراف شهرک شهید رجایی نیز از آن استفاده می‌کنند. میانگین زمان دسترسی به سالن ورزشی در این محله، ۴ دقیقه و ۱۰ ثانیه تخمین زده شده است.
• محله کشاورز، که جمعیت فراوانی را در خود جای داده تنها یک پارک خطی کوچک دارد و خبری از بوستان در آن نیست. میانگین فاصله زمانی برای رسیدن به نزدیکترین بوستان، حدود ۹ دقیقه است.
• محله کشاورز درمانگاه ندارد. برای رسیدن به نزدیکترین مرکز درمانی دست‌کم باید ۷ دقیقه زمان را پیش‌بینی کرد.
• ۳ مدرسه دخترانه و ۳ مدرسه پسرانه در این محله وجود دارد. میانگین فاصله زمانی برای رسیدن به نزدیکترین مدرسه در این محله، زیر دو دقیقه است.
• ۷ مسجد در محله کشاورز وجود دارد. میانگین زمان دسترسی به نزدیکترین مسجد در این محله، ۱ دقیقه و ۴۳ ثانیه است.

حدود جغرافیایی

محله کشاورز در جنوب شرقی مشهد واقع شده است و در همسایگی ۵ محله قرار دارد. محله‌های اروند و کنه‌بیست در شمال این محله، شهرک شهیدرجایی در شرق، شهیدمعقول در غرب و شهرک شیرین در جنوب محله کشاورز قرار دارد. بولوار حر نیز در حد شمالی محله قرار دارد و شرق و غرب محله با دو کوچه حر ۳۱ و حر ۱۳ محدود می‌شود.