بازار فرش مشهد پس از ۸ سال رفو شد

بازار‌ها از قدیم قلب تپنده شهر‌ها بوده‌اند و در این میان بازار فرش مشهد که قدمت آن به دوره تیموری بازمی‌گردد، یکی از بازار‌های مهم ایران است که هنوز کسب‌وکار و تجارت، هرچند کم‌جان، در حجره‌های پررنگ‌ونقش آن جریان دارد. اهمیت این بازار، هم از منظر تاریخی و هویتی و هم از بعد مجاورت با حرم مطهر رضوی، تا جایی است که در بسیاری از سفرنامه‌ها به‌عنوان یکی از گذرگاه‌های اصلی زائران برای رسیدن به حرم از آن یاد شده است و هنوز هم تابلو ورودی باب‌الهادی در ابتدای بازار، زائران زیادی را به این سو می‌کشاند.

اما قدمت و اصالت همیشه روی دیگری هم دارد و آن هم توجه به مرمت بخش‌های آسیب‌دیده در طول تاریخ است؛ آسیبی که یک‌بار در دهه ۴۰ دامن‌گیر این بازار شد و سقف چوبی آن را طعمه آتش کرد.

وجود بنا‌های مهمی مانند مسجد شاه (هفتادودوتن)، حمام شاه (مهدی‌قلی‌بیگ) و... در راسته بازار فرش، توجه به مرمت بازار را بیشتر آشکار می‌سازد. اما پروژه مرمت با همه اهمیتی که داشت و اخطار‌های مکرری که نمایندگان بازار ثبت‌ملی‌شده از آتش‌نشانی دریافت کرده بودند، سال‌ها در انتظار تأیید طرح و اعتبار بود تا اینکه سرانجام در سال ۱۳۹۷ آغاز شد، اما باز هم اتمام آن هر سال به بهانه‌ای به تعویق افتاد و بالاخره امسال با همت مدیریت‌شهری در منطقه ثامن و همراهی کسبه پایان یافت.

بیستم خرداد، روزی که به فرش اختصاص دارد، بهانه‌ای شد تا پایان دو فاز از پروژه مرمت بازار تاریخی فرش مشهد جشن گرفته شود.

راه خطر باید بسته می‌شد

در روز‌هایی که آخرین پتک‌ها بر سر سنگ‌ریزه‌های کف بازار فرود می‌آمد تا سنگ‌فرش نو برای سال‌ها در دل این گذر تاریخی ماندگار شود و مسیر همواری برای رهگذران باشد، به این بازار قدیمی سری زدیم.

مالک آخرین مغازه بازار که پیش از رسیدن سنگ‌فرش به مغازه‌اش مجوز اتصال انشعاب آب را گرفته بود و کارگران مشغول کندن زمین جلو مغازه‌اش بودند، گفت: من از اولین افرادی بودم که با اجرای طرح موافقت کردم. زیرا هم باعث ایمن‌شدن بازار بود و هم نواقص گوشه‌وکنار را رفع می‌کرد. این بازار یک‌بار آتش گرفته بود و بعد از جریان پلاسکو هم چندبار اخطار برایمان آمد. وضعیت سقف خیلی نامناسب بود و سیم‌های رهاشده بین تیر‌های چوبی، هر آن می‌توانست اتفاق تلخی را رقم بزند.

اما بعضی همسایه‌هایمان همکاری نکردند و مرمت بازار به درازا کشید. اگر کسبه همکاری می‌کردند، خیلی زودتر از اینها کار تمام می‌شد. هادی ایرانی که از چهارده‌سالگی کناردست پدرش در همین بازار بزرگ شده است و حجره‌داری در همسایگی امام‌رضا (ع) را خوب می‌داند، ادامه داد: فاز اول از ابتدای بازار شروع شد و تا اولین فرعی آمد. قرار بود فاز دوم از این سمت بازار شروع شود، اما از همان مسیر ادامه پیدا کرد و سرانجام سنگ‌فرش به مغازه ما رسید که اولین مغازه از انتهای بازار و نزدیک‌ترین به حرم هستیم. الان هم انشعاب آب را وصل می‌کنم تا بعد از بتن‌ریزی به مشکل نخوریم.

نقش اصالت بر سقف بازار

همه مغازه‌دار‌ها به اندازه هادی ایرانی مشتاق اجرای طرح نبوده و نیستند و فقط می‌خواستند زودتر بساط کندن و ساختن‌ها تمام شود تا بازار پاخور بهتری برای مشتری داشته باشد. یکی از کسبه که با بی‌حوصلگی به تکاپوی کارگران نگاه می‌کرد، گفت: ما نه انشعاب آب و فاضلاب می‌خواهیم، نه ساختن بر اساس معیار‌های تاریخی. فقط می‌خواهیم زودتر زمین را صاف کنند تا زائر راحت رفت‌وآمد کند و ما مشتری‌مان را داشته باشیم.

به نظر می‌رسید گاریچی که با زحمت بسیار گاری پر از تخته‌فرش‌های سنگین را روی سنگ‌ریزه‌های کف بازار هل می‌داد هم فقط می‌خواست مسیرش هموار شود و نگاهش به طاق سقف نبود که به سبک قاجاری کار شده است و پنجره‌های حجره‌ها را که مانند دالانی زیبا چشم‌نوازی می‌کردند، نمی‌دید.

وقتی کار شروع شد، نمی‌دانستیم چقدر به هویت این مکان بها می‌دهند اما خوشبختانه اصالت در این طرح‌ها دیده می‌شود

رضا مقدس‌زاده، از کاسبان قدیمی که از قبل انقلاب اسلامی در این بازار کسب‌وکاری داشته، با شروع پروژه حجره‌اش را تعطیل کرده است، اما هر روز برای دیدن هم‌صنفان قدیمی‌اش به بازار می‌آید. این پیرمرد آشنا با هنر، سقف را از نظر گذراند و نگاهش را به آجر‌های دیوار دوخت و گفت: بازار باید دوباره ساخته می‌شد، اما مهم بود که چطور باشد. وقتی کار شروع شد، نمی‌دانستیم چقدر به هویت این مکان بها می‌دهند، اما خوشبختانه اصالت در این طرح‌ها دیده می‌شود.

بازار فرش مشهد در دنیا کم‌نظیر است و توقع کسبه هم این بود که با دقت و ظرافت و با کارشناسی تاریخی بازسازی شود. او با آرامش ادامه داد: هرکاری که انجام شود، تعدادی منتقد دارد و تعدادی طرف‌دار. بهتر است مدیران و کارشناسان به این حرف‌ها بی‌اعتنا باشند و فقط خدا را در نظر بگیرند و کار درست را انجام دهند تا پول بیت‌المال حیف نشود.

بازار به دوره قاجار برگشت

مشاور احیا و مرمت بازار فرش مشهد درباره انتخاب دوره تاریخی که بازار بر اساس آن مرمت شده است، گفت: برای مرمت بازار سه دوره قابل‌ارجاع بود؛ یکی دوره تیموری که شواهد باستان‌شناسی وجود بازار در دوره تیموری را تأیید می‌کند، ولی اطلاعات کافی از بازار در آن دوره وجود ندارد. دومین دوره ناصری (قاجار) است.

در کتاب «مطلع‌الشمس» آمده است که ناصرالدین‌شاه قاجار در نخستین سفر خود به مشهد مشاهده می‌کند که سقف بازار فروریخته است و به مؤتمن‌السلطنه دستور می‌دهد سقف بازار را به شکل دارالخلافه ناصری بازسازی کند. آخرین شواهد از بازار تاریخی مشهد در دوره ولیان است که تخریب شد، اما تصاویری از آن در دست است که متوجه شدیم می‌توان مرمت بازار را بر اساس دوره قاجاری انجام داد.

ساسان نوروزی که تجربه کار در طرح حریم حرم مطهر رضوی، سازه‌های آبی شوشتر و تونل بلیتی، مرمت و احیای خانه پیشه‌وران، طراحی بازار سرشور و محله سرشور و همچنین تدوین حدود و ضوابط بافت تاریخی مشهد را در کارنامه کاری‌اش دارد، ادامه داد: در دوران پهلوی، بازار به‌دلیل آتش‌سوزی سقف آجری خود را از دست داده بود و با سقف چوبی و حلبی پوشیده شد و الگوی معاصر بازار را پدید آورد. با توجه به اینکه مستندات تاریخی از بازار دوره تیموری وجود نداشت، پیشنهاد‌های مرمت بر اساس بازار در دوره‌های پهلوی و قاجار تهیه شد و طرحی که بر اساس دوره قاجار (ناصری) بود، به تصویب رسید.

او با اشاره به راسته اصلی بازار، افزود: فاز‌های اول و دوم بر اساس طرح قاجاری تمام شد، ولی فاز سوم که به حرم، حمام و مسجد پیوند می‌خورد، هنوز ساخته نشده است. علاوه بر آن، در مراحل بعدی، سه گذر فرعی که به بازار متصل می‌شود، نیازمند توجه ویژه هستند که مهم‌ترینش گذر ثابت ضیایی یا کوچه حوض چهل‌پایه است.

* این گزارش پنج‌شنبه ۲۱خردادماه ۱۴۰۵ در شماره ۶۳۷ شهرآرامحله منطقه ثامن چاپ شده است.