حبیب عدالتیان؛ واقف بزرگترین مرکز فوریتهای پزشکی مشهد 
مسجد بالاسر، قدیمیترین مسجد مشهد است 
مسجد بالاسر، قدیمیترین مسجد مشهد است
قدیمیترین مسجد مشهد کجاست؟ شاید عجیب باشد، اما قدیمیترین مسجد این دیار، نما، بنا یا سردر مشخصی ندارد، چون قرنهاست که در دل حرم حل شده است؛ مسجد بالاسر همان مسجدی که شمسالدین مقدسى (جغرافیدان سده چهارم هجری) به دلیل مجاورتش با ضریح مطهر حضرترضا (ع) آن را بهترین مسجد خراسان میداند.
تاریخنگاران قدمتش را ۴۲۵ هجریقمری نوشتهاند و به اعتبار همین قدمت معتقدند این مسجد، قدیمیترین مسجد ارضاقدس و نخستین بنایی است که پس از روضه منوره سقف و ستون گرفته است. البته بارها در این صفحه به تاریخ مسجد بالاسر اشاره کردهایم، ولی از آنجا که در برخی منابع، بانی این مسجد را ابوالحسن عراقی و برخی نیز عمید الدوله فائق دبیر معرفی کردهاند، اینبار قرار است با تکیه بر مقاله «تاریخیابی مسجد بالاسر» به معمای سازنده این مسجد پاسخ بدهیم.
مسجد بالاسر چه شمایلی داشته است؟
پیش از پرداختن به معمای سازنده مسجد، بهتر است از موقعیت مکانی و معماری این بنا بگوییم؛ مسجد بالاسر در غرب روضه منوره و شرق دارالسیاده قرار گرفته و ابعاد آن با عرض ۴ و نیم متر، طول ۸ متر و ارتفاع ۱۰ متر کوچکترین مسجد شهر محسوب میشود. گویا در گذشته یعنی پیش از ایجاد حرم مطهر رضوی، زمینی که اکنون مسجد بالاسر در آن قرار گرفته، بخشی از منزل حُمیدبنقحطبه، والی خراسان در زمان امام رضا (ع) بوده است که در قرون اولیه هجری قمری به مسجد تبدیل شده و از آن مسجد، فقط همین بخش کوچک باقی مانده است.
همچنین در گذشته و پیش از توسعه حرم مطهر گویا مسجد بالاسر از طریق یک پنجره فولادی زرکوب به بقعه متصل میشده که اکنون این پنجره در موزه رضوی نگهداری میشود. البته این پنجره را هم شاهرخ شاه تیموری در ماه محرم سال۸۱۷ قمری وقف حرم کرده که تا دهه ۵۰ خورشیدی در فاصله دارالسیاده و مسجد بالاسر نصب بوده است. با برداشته شدن این پنجره، اتصال میان بقعه و مسجد بالاسر در زمان فتحعلیشاه و به همت شاهزاده محمدولی میرزا، حاکم وقت خراسان، صورت گرفته است.
اکنون کف مسجد و ازارهها با سنگ مرمر و دیوارها تا سقف با کاشی معرق مزین شده است، اما شکل نخستین این مسجد ترکیبی از چوب و آجر بوده که در دورههای مختلف به فراخور بازسازیهای صورتگرفته در آن تغییر میکند.
مسجد بالاسر و دورههای مختلف مرمتی
به گواهی اسناد، این مسجد قدیمی پیش از قرار گرفتن در دل روضه منوره، بارها مرمت شده است که اولین بار احتمالا در دوره تیموریان بوده است. با این همه، مهمترین تعمیرات این مسجد در قرن چهاردهم و بین سالهای۱۳۴۲ تا ۱۳۴۵ خورشیدی صورتگرفته که شکل ظاهری مسجد بالاسر حرم امامرضا (ع) را به نحو چشمگیری تغییر میدهد.
گویا در این مرمت که سقف چوبی مسجد را با بتن نوسازی کردهاند، به واسطه توسعه فضای روضه منوره از سمت غربی، دیوار بین مسجد و مزار مطهر امام (ع) نیز که تردد زائران را در قسمت بالاسر مبارک، دشوار ساخته بوده، برداشته میشود و بهجای آن، بین بقعه و مسجد بالاسر، سه درگاه ایجاد میکنند. این دیوار و راه باریک آن همان مکانی بوده است که زائران در گذشته وقت عبور از آن با صدای بلند بر هارون و مأمون لعن میفرستادهاند.
در ادامه هم ضلع شمالی آن توسعه یافته و به رواق دارالشکر متصل میشود. جالب است بدانید، این مسجد، محرابی زرینفام متعلق به سال ۶۴۰ قمری هم داشته که در اسناد نام سازنده آن علیبنمحمد ابیطاهر ذکر شده است. این محراب را هم طی تعمیرات سالهای ۱۳۴۲ تا ۱۳۴۴ خورشیدی به موزه رضوی منتقل کردهاند.
ناگفته نماند مسجد بالاسر بهوسیله طاقی که درمیان آن دو ستون به ابعاد ۸۰ در یک متر قرار دارد، به زیر گنبد مطهر متصل میشود. کف بنا مانند بقیه حرم با سنگهای مرمر فرش شده است. ارتفاع سقف بنا تا کف مسجد بالاسر نیز حدود ۹متر و سقف آن دارای دو نورگیر است. بقیه سقف به وسیله مقرنسهای زیبای کاشیکاری تزیین و دیوارهایش با کاشیهای معرق پوشانده شده است. در ضلع جنوبی مسجد بالاسر، محرابی از کاشی معرق با سبک گرهسازی وجود دارد که بر پیکرش، تاریخ ۱۳۶۳ هجریقمری و نام کاشیساز و نقاش محراب را (محمدخان رضوان) حک کردهاند.
کتیبههای مسجد بالاسر
بالای ازاره این بنا، کتیبهای با خط ثلث آبی روی زمینه اسلیمی از کاشی زرینفام قرار دارد که معروف به کتیبه سلطانسنجری است. مضمون این کتیبه سوره مبارکه فتح است که دنباله آن مسجد بالاسر را دور میزند، به داخل حرم میرود و در ضلع پیش روی مبارک تمام میشود. زیر کتیبه سنجری بهجای این ازاره و کتیبه، کتیبه دیگری قرار دارد که در آن سوره مبارکه «واقعه» آمده است. در بالای این کتیبه نیز کتیبه دیگری میبینیم به خط نستعلیق که آن را روی سنگهای مرمر حجاری کردهاند.
بانی ساخت مسجد بالاسر کیست؟
حالا که به اختصار درباره روزگار از سر گذشته این مسجد گفتیم این سؤال پیش میآید که بانی این بنا کیست؟ بانی و سازنده این مسجد به درستی مشخص نیست. البته همانطور که در ابتدای این سطور گفتیم، برخی از پژوهشگران ابوالحسن عراقی دبیر دیوان غزنویان را که نخستین مدفون حرم هست، سازنده مسجد میدانند. دلیل این موضوع هم آن چیزی است که در کتاب «تاریخ بیهقی» آمده است.
بیهقی در جریان فوت ابوالحسن عراقی دبیر مینویسد: «.. و به نوقان رفتم و تربت رضا رضیالله عنه را زیارت کردم. گور عراقی را دیدم. در مسجدِ آنجا که مشهد است در طاقی پنج گز از زمین تا سقف و او را زیارت کردم.» همین گزارش هم سبب شده تا برخی منابع از ابوالحسن عراقی دبیر به عنوان بانی مسجد بالاسر یاد کنند.
در کنار نام ابوالحسن عراقی دبیر، نام دیگری هم مطرح هست؛ برخی پژوهشگران نیز عمید الدوله فائق را بانی و سازنده این بنا معرفی کردهاند.
مسجد بالاسر هم در حد فاصله مناره و روضه منوره ساخته شده بود و از اینرو نمیتوان این مسجد را ساخته عراقی دانست
دکتر حامد طهماسبی زاوه در پژوهشی با عنوان «تاریخیابى مسجد بالاسر» برای سازنده بودن و نبودن هر دو نفر دلیل میآورد و مینویسد: «برخلاف آنچه که تاکنون در متون و منابع مطرح شده، این مسجد را ابوالحسن عراقی در دوره غزنویان نساخته بلکه به عنوان کهنترین مسجد در مجموعه حرم مطهر در دوره سامانیان توسط عمیدالدوله فائق ساخته شده است.» این پژوهشگر همچنین توضیح میدهد: «در خوانشی ناصحیح از متن تاریخ بیهقی بانی ساخت این مسجد کوچک را ابوالحسن عراقی دبیر سلطان مسعود غزنوی بیان نمودهاند. از سوی دیگر دفن عراقی در مسجد بالاسر نیز بر قوت گرفتن این مسئله دامن زده است.»
او در ادامه برای ادعاهای خود چند دلیل میآورد و اینطور توضیح میدهد: «بررسی وقایع تاریخی و وقفنامههای قرآنی و مرمتهای صورت گرفته در مسجد بالاسر نشاندهنده اهمیت این مسجد، با وجود مساحت کم آن به خاطر قرارگیری در نزدیکترین فاصله با قبر مبارک حضرت رضا (ع)، است. با وجود این اشاره بیهقی به دفن ابوالحسن عراقی در مسجد بالاسر و بیان این جمله که «مال این کار را در حیات خود بداده بود» باعث برداشتهای اشتباهی از سوی برخی از محققان شده که مسجد بالاسر را منتسب به سده پنجم هجری (دوره غزنویان) و ساخته بوالحسن میپندارند که این برداشتی ناصحیح از متن کتاب تاریخ بیهقی است.»
در ادامه، دلایلی بر نساختن مسجد از سوی ابوالحسن عراقی وجود دارد که به آن میپردازیم: بیهقی بیان میدارد که تابوت ابوالحسن را به مشهد بردند و آنجا دفن کردند و مال این کار را در حیاتش داده بود. اشاره بیهقی به این موضوع که مال این کار را در حیاتش داده بود به هزینه تدفین و هزینه حمل جسد به مشهد برمیگردد نه ساخت مسجد بالاسر. از آنچه که در تاریخ بیهقی ذکر شده، نمیتوان استنباط نمود که عراقی هزینه ساخت مسجد بالاسر را داده باشد.
از سوی دیگر، بیهقی اقدامات عمرانی را که عراقی در مشهد انجام داده به دقت و با جزییات بیان میکند: «کاریز مشهد را باز روان کرد و کاروانسرایی بساخت و دهی وقف کرد.» با همه این ریزهکاریهایی که او بیان میکند به ساخت مسجد از سوی عراقی اشارهای نمیکند. مسلما اگر مسجد بالاسر در دوره غزنوی یا توسط عراقی ساخته شده بود، حتما بیهقى بدان اشاره میکرد.
ابوالحسن عراقی در ربیعالاول سال ۴۲۷ قمری دبیر سلطان مسعود غزنوی بود و در جمادیالاول سال ۴۲۸ قمری هم از این سمت برکنار و چندی بعد در شعبان سال ۴۲۹ قمری بعد با دسیسه همسرانش کشته شد و بنا بر وصیتش، جنازهاش را به مشهد بردند و در مسجد بالاسر دفن کردند. از همینرو اگر عراقی را بانی مسجد بالاسر بدانیم، وی تنها در فاصله سالهای ۴۲۷ و ۴۲۸ قمری فرصت این را داشته است که به ساخت مسجد بالاسر اقدام نماید؛ اما با توجه به موقعیت و فاصله مناره، موقعیت کنونی در پشت ایوان جنوبی صحن عتیق از روضه منوره، معقول است که متصور شویم در حد فاصل روضه منوره تا مناره بناهایی وجود داشته که معمار به ناچار مجبور بوده تا مناره را با این فاصله از گنبد بسازد.
*اما دلایل مطرح شده برای بانی بودن عمیدالدوله فائق چیست؟
در کتاب تاریخی بیهقی آمده است: «مشهد علیبنموسیالرضا (ع) که بوبکر شهمرد کدخدای فائق الخادم خاصه آبادان کرده بود. سوری در آن زیادتهای بسیار فرموده بود و منارهای کرد و دیهی خرید فاخر و بر آن وقف کرد»؛ مناره طلای ایوان نادری را همان مناره ساخته سوریبنمعتز میپندارند که در دوره صفویه به کلی مرمت شد. پس ساخت مناره از سوی سوریبنمعتز (متوفی به سال۴۲۵ قمری) صاحب دیوان خراسان در زمان سلطان مسعود غزنوی و پیش از سال ۴۲۵ قمری (یعنی سال فوت سوری) صورت گرفته است. یعنی قبل از سال ۴۲۵ قمری.
مسجد بالاسر هم در حد فاصله مناره و روضه منوره ساخته شده بود و از اینرو نمیتوان این مسجد را ساخته عراقی دانست که در سال ۴۲۷ و ۴۲۸ قمری صاحب دیوان خراسان بوده است. دلیل دیگر بر نساختن مسجد بالاسر از سوی ابوالحسن عراقی، اشاره صریح مقدسی در احسنالتقاسیم است. آنجا که میگوید: «عمیدالدوله فائق مسجدی بر آن ساخت که در همه خراسان به از آن نیست.
در همین زمینه، بیهقی بیان میکند که مشهد علىبن موسىالرضا (ع) که بوبکر شهمرد کدخدای فائق الخادم خاصه، آبادان کرده بود...»؛ فائق در اصل بردهای رومی از اهالی اندلس بوده است و در جوانی به غلامی سامانیان درآمده و در زمان حکومت امیرمنصوربننوح سامانی از خواص وی میشود و به «فائق الخاصه خادم»، شهرت پیدا میکند. اودر زمان نوحبنمنصور از امرای ارشد حکومت سامانیان بوده و از سال ۳۷۱ قمری در خراسان صاحب سمت میشود که تا سال ۳۸۵ قمری در این سمت باقی میماند و در این مدت چند سال نیز حاکم طوس بوده است. او در شعبان سال ۳۸۹ قمری از دنیا میرود.
منابع:
اسناد مرکز اسناد آستان قدس رضوی و مقاله «تاریخیابی مسجد بالاسر» از حامد طهماسبیزاوه
* این گزارش چهارشنبه ۲۵ شهریورماه ۱۴۰۵ در شماره ۴۸۵۸ روزنامه شهرآرا صفحه تاریخ و هویت چاپ شده است.
لینک کوتاه
آوا و نمــــــای شهر
