مشهد میدان داشت به نام دوچرخه

شهر خودش را لا‌به‌لای آسمان‌خراش‌ها و برج‌های بلند گم کرده است و دیگر کسی از میدان «دوچرخه» مشهد خبر ندارد. برای همین است که حتی اگر از مشهدی‌هایی که سالمند بخواهید بزرگ‌ترین میدان بدون‌سازه مشهد را توصیف‌کنند و نام ببرند، این نام، از ذهن بسیاری از آن‌ها دور خواهد بود.

نامی که به تاریخ ۹۰ سال قبل مشهد گره خورده است؛ زمانی‌که دوچرخه‌سواری مشهدی‌ها با گواهی‌نامه و سند محضری آن وسیله مجاز بود.

در واقع معلوم نیست که نخستین دوچرخه کی و به دست چه‌کسی وارد ایران شد، اما آنچه مشخص است این وسیله در زمان قحطی خودرو برای مردم همه‌چیز بود؛ از وسیله کار گرفته تا نقلیه، دارایی و حتی تفریح. بی‌گمان همین کارایی باعث شده بود تا مردم به‌دنبال سازوکار‌های یادگیری آن باشند. سازوکاری که باعث شد تا در شهر‌ها میدان دوچرخه به وجود آید.

از همین‌رو مشهد که دوچرخه‌سوار کم نداشت، نخستین میدان دوچرخه را در اواسط کوچه جوادیه در بولوار طبرسی به خود دید. میدانی که تاریخ دقیق شکل‌گیری آن در دست نیست. بعداز‌آن به‌دنبال استقبال مردم از این میدان، دومین میدان دوچرخه مشهد هم در سال‌های ابتدایی ۱۳۰۰ شکل‌گرفت.

میدانی که مساحت زیادش آن را تبدیل به بزرگ‌ترین میدان این شهر کرد.میدانی‌که دکان‌های چرخ‌سازی فعال در پهنه شمالی شهر، باعث راه‌اندازی آن شد.

آن‌طور که از نقشه‌ها پیداست، میدان اصلی دوچرخه مشهد در مجاورت همین دکان‌ها، در فاصله ۶۰ الی ۷۰ متری زمین‌های بین چهارراه بیسیم فعلی تا ابتدای خیابان آخوند خراسانی (خیابان خاکی سابق) ایجاد شده بود.

با شکل‌گیری این میدان بود که دادن گواهی‌نامه دوچرخه هم در این مکان و کاروان‌سرای نزدیک همین نقطه شروع شد.

حتی خیابان مجاور میدان هم نام «دوچرخه» گرفت. خیابانی که این روز‌ها بخشی از رازی شرقی در منطقه ۸ است. حال از آن روز‌ها نزدیک یک قرن می‌گذرد. میدان دوچرخه که بزرگ‌ترین میدان بدون‌سازه مشهد بوده، از بین رفته است.

میدانی که سهم بزرگی در دوچرخه‌سواری مشهدی‌ها، به‌خصوص افرادی که دنبال مکان آموختن راندن این وسیله برای گواهی‌نامه گرفتن بودند، داشت.

حال آنچه بر سر آن آمده با روایت‌های مختلفی بیان می‌شود. روایت‌هایی دست‌کم ۸۰ ساله که شهرآرامحله در سلسله گزارش‌های تاریخ منطقه ۸؛ از زبان قدیمی‌های شهر سراغ آن‌ها رفته است.

از میدان کهنه تا میدان دوچرخه

هم‌زمان با شکل‌گیری میدان دوچرخه در نزدیکی خیابان ارگ، صدور تصدیق‌نامه (گواهی‌نامه) هم در کشور قانون شد. با ابلاغ همین قانون از سوی اداره تشکیلات نظمیه در ۲۳مرداد ۱۳۰۵، دادن گواهی‌نامه در میدان چرخ آغاز شد.
هر روز صبح‌به‌صبح تعدادی از متقاضیان به میدان می‌آمدند و زیرنظر دو افسر راهنمایی‌و‌رانندگی گواهی‌نامه می‌گرفتند.

هم‌زمان با این کار شاگردان چرخ‌سازی‌های اطراف میدان هم به علاقه‌مندان، نحوه رانندن آن را یاد می‌دادند و دوچرخه را با گرفتن چندشاهی در اختیار آن‌ها می‌گذاشتند. بعد از رونق این میدان بود که میدان دوچرخه خیابان طبرسی، نام میدان کهنه را گرفت.

مطلب مرتبط روایتی از تاریخ ورود دوچرخه به مشهد

محل آموزش متقاضیان دوچرخه

آقای حاج‌محمد اسماعیل‌زاده که این روز‌ها در کوچه آیت‌ا... خامنه‌ای حلبی‌سازی دارد، جزو آخرین بازمانده‌های صنف چرخ‌سازی‌های دور میدان دوچرخه مشهد است که در مغازه‌های اطراف این میدان شاگردی می‌کرده است. کسی‌که مربی آموزش تعداد زیادی از مشهدی‌ها برای چرخ‌سواری بوده است.

خودش مختصری از آن روز‌ها را این‌گونه به یاد می‌آورد: دقیقا خاطرم نیست، اما بین سال‌های ۱۳۱۸ الی ۱۳۲۰ بود که در سن ۱۲ و ۱۳ سالگی دور میدان، شاگردی میرزاعباس دوچرخه‌ساز را می‌کردم. تعداد مغازه‌ها کم بود و به تعداد کل انگشت‌های دست نمی‌رسید.

اما کاروبارشان خوب بود. مثل همه مغازه‌دارها، من و میرزا هر روز صبح، ساعت هفت نشده درِ دکان را باز می‌کردیم و تا ۸ شب مشغول بودیم. بیشتر مشتری‌هایمان هم کسانی بودند که چرخشان خراب شده بود یا می‌خواستند سواری با این وسیله را یاد بگیرند. میرزا هم وقتی کسی برای یاد گرفتن دوچرخه می‌آمد، آموزش‌ها را به من می‌سپرد.

حاج‌محمد این‌طور صحبت‌هایش را ادامه می‌دهد: روز‌های اول خیلی مهارت نداشتم، اما طولی نکشید که کاربلد شدم. از روی همین تجربه متقاضیان را در میدان دوچرخه در ۴ الی ۷ روز براساس استعدادشان آموزش می‌دادم. آن‌ها هم به اندازه روز‌هایی که آمده بودند، پول می‌دادند.

او سکه بودن بازار کارش را در همان‌سال‌ها می‌داند و می‌گوید: آن روز‌ها دوچرخه‌سواری در کشور قانون داشت و افراد باید با تصدیق روی آن می‌نشستند. به خاطر همین کسی‌که می‌خواست دوچرخه بخرد و خودش راندن بلد نبود سراغ چرخ‌ساز‌های دور میدان دوچرخه می‌آمد و با پرداخت پول آموزش می‌دید.

آن‌گونه که از خاطرات این کاسب قدیمی پیداست، همین چرخ‌ساز‌ها باعث شدند تا میدان دوچرخه به وجود آید و به این نام شهره شود. نامی که در زبان عامیانه مردم چرخ گفته و خوانده می‌شد.

آن روز‌ها دوچرخه‌سواری در کشور قانون داشت و افراد باید با تصدیق روی آن می‌نشستند

کرایه دوچرخه برای چرخ‌سواری در میدان

این کاسب قدیمی خوب به یاد دارد مردم تا چه اندازه عشق دوچرخه بودند و می‌گوید: دوچرخه خیلی از کار‌های مردم را راه می‌انداخت. برای همین افرادی هم که پول خرید نداشتند، از همین چرخ‌ساز‌های دور میدان، وسیله را کرایه می‌کردند.

او با یادآوری کرایه‌هایی که در قبال یک ساعت چرخ‌سواری می‌گرفت، می‌افزاید: نرخ هرساعت سواری با دوچرخه ۱۰ شاهی بود. میرزا هم سه عدد دوچرخه داشت که آن‌ها را کرایه می‌دادم.

میدانی که ناپدید شد

حاج‌محمد از آخرین روز‌های میدان دوچرخه هم حرف دارد و تعریف می‌کند: سال‌های ابتدایی دهه ۳۰ بود که این میدان در طرح خیابان‌کشی‌ها قرار‌گرفت و از بین‌رفت.

او می‌گوید: در محل زمین‌های این میدان چند معبر، دو مدرسه، باشگاه ورزشی و اداره پیش‌آهنگی احداث شد که این روز‌ها به‌عنوان مدارس شاهد فاطمیه، امام‌حسن‌مجتبی (ع)، سالن ورزشی مهران، اداره جهادسازندگی و ساختمان علمی‌وکاربری شناخته می‌شوند.

میدان دوچرخه محل مسابقات

«میدان دوچرخه محل مسابقات و معبر مجاورش هم خیابان دوچرخه بود». صحبت با حسن زرگر یکی دیگر از قدیمی‌های چرخ‌ساز مشهد از میدان دوچرخه مشهد با این دو جمله شروع می‌شود.

او ادامه می‌دهد: میدان کهنه در طبرسی، فقط برای چرخ‌سواری بود و مغازه‌ای نداشت که بتوان از آن دوچرخه اجاره کرد. به همین‌دلیل وقتی میدان چرخ به‌واسطه چرخ‌ساز‌های خیابان خاکی، راه‌اندازی شد، هر روز تعداد زیادی از علاقه‌مندان به این میدان می‌آمدند تا چرخ‌سواری یاد بگیرند، دنبال گواهی‌نامه‌اش بروند و حتی مسابقه بدهند.

این چرخ‌ساز سن‌و‌سال‌دار و قدیمی مشهد می‌افزاید: آن زمان اگر کسی گواهی‌نامه نمی‌گرفت، حق نشستن روی دوچرخه را هم نداشت، به‌همین‌دلیل در کاروان‌سرایی که مکانش الان تبدیل به اداره ثبت شده است، افسران راهنمایی‌و‌رانندگی گواهی‌نامه می‌دادند.

آقای زرگر از نحوه دادن گواهی‌نامه هم این‌گونه یاد می‌کند: شجاعی و کسرائی، دو افسر راهنمایی‌و‌رانندگی بودند که هر روز به نوبت می‌آمدند و از متقاضیان امتحان دوچرخه می‌گرفتند. البته زمانی که میدان چرخ خراب شد، امتحان فقط در کاروان‌سرا و با چند دور زدن و از میان کله‌قند‌ها گذشتن، برگزار می‌شد.

جالب است بدانید تعدادی از قدیمی‌های منطقه ۸ هنوز هم وقتی سرصحبت از محل زندگی‌شان باز می‌شود خود را بچه میدان دوچرخه می‌دانند. همچون ابراهیم دوربین‌نیا، کاسب خیابان آخوندخراسانی ۱۹ که می‌گوید: سال ۱۳۳۴ به دنیا آمدم. خانه‌مان اطراف میدان دوچرخه بود، اما میدان در کودکی من خراب شد و خاطره‌ای از آن ندارم.

ابراهیم اسدزاده از قدیمی‌های کوچه خامنه‌ای هم می‌گوید: این میدان به فاصله ۶۰ الی ۷۰ متری چهارراه بیسیم فعلی تا خیابان خاکی کشیده شده بود که خاکی بود و مردم داخل آن دوچرخه‌سواری می‌کردند.

همچنین در زمانی که گرفتن گواهی‌نامه برای راندن این وسیله قانون بود، در همین محل امتحان برگزار می‌شد.

این گزارش سه شنبه ۱۲ دی ۱۳۹۶ در شماره ۲۷۰ شهرآرامحله منطقه ۸ چاپ شده است.