ماجرا از جایی شروع میشود که حوالی سال 1352 خورشیدی آستان قدس رضوی با کارخانه قند شیرین تفاهمنامهای را امضا میکند و 40هکتار از اراضی طرق را به این کارخانه واگذار میکند، شهرکی جمع و جور با ٣٨٥کیلومتر مربع مساحت. این اراضی سهم کارگران این کارخانه میشود تا صاحبخانه شوند. بسیاری از آن کارگران بعدها خانه و زمین خود را میفروشند و ساکنان جدید جای آنها را پر میکنند. این شهرک به دلیل اینکه زیرمجموعه کارخانه قند شیرین بود بعدها به شهرک شیرین معروف شد.
شیرازی 17دیواربهدیوار آرامگاه و باغ بزرگ نادری است و به گفته خیلیها به کوچه پشت باغ معروف است. پیشنهاد میکنیم هرکس دلبسته فرهنگ و هویت محله است، کوچه پشت باغ را ببیند. بنای مهدیه مرحوم عابدزاده، که نقل است با سرمایه شخصی خودش از شغل حلبیسازی (ساخت آینههای حلبی جیبی) ساخته شده است، در همین کوچه قرار دارد. خانه سالاریها که ثبت ملی شده است، از دیگر جذابیتهای این معبر است و در میانههای کوچه چشم را میخکوب قدمت و هنر خود میکند. یک کتابفروشی قدیمی نیز هست که جزو هویت کوچه به شمار میرود. همه اینها به علاوه ویژگی نزدیکبودن به حرم، ایجاب میکند که کوچه پشت باغ یکی از کوچههای زائرپذیر باشد و هتلها و مهمانپذیرها را دربربگیرد.
کوچه نجف44 از گذشتههای دور به نام کوچه قبرستان معروف بوده است. کوچهای است بنبست که سمت راست آن قبرستان و انتهای آن منتهی به زمینهای آستان قدس رضوی است. شلوغترین روز این کوچه هنگام عاشوراست. هر سال همزمان با روز عاشورا هیئتهای عزاداری از محلات نوده، کوشکمهدی و پرکندآباد مقابل این قبرستان جمع شده و عزاداری میکنند. قولی که سینه به سینه در بین اهالی این منطقه نقل شده این است که این قبرستان از زمان امام رضا(ع) وجود داشته و امام رضا(ع) هنگام عبور از این قبرستان برای مردههای آن دعا کرده است.
کوچه شهید ستاری4/4 در محله شریف واقع شده است و بهواسطه وجود درختان نسبتا قدیمی جزو معابر سرسبز منطقه محسوب میشود. همدلی اهالی این کوچه سبب شده است که مشکلات شهروندان در زمان کمی در جلسات مسجد امام رضا(ع) مطرح و حل شود. ساکنان این معبر در حل معضلات عمومی کوچه هم با یکدیگر همراه هستند و برای رفع آنها بهطور گروهی پیگیری میکنند. این همراهی و حسن نیت ساکنان کوچه در قبال یکدیگر سبب شده است که این معبر جزو معابر محبوب برای سکونت در منطقه باشد.
150سال پیش اگر قرار بود رد یکی از ثروتمندان مشهدی را بزنیم، باید قدم در کوچه عسکریه میگذاشتیم که در دلش بیش از 20تاجر و ارباب و مالدار زندگی میکردند. معروفترینشان هم داروغه شهر بود که خانهای رو به خانه تاجر کشمش مشهد، آقای کشمشیان، داشت.
کوچه امامیه20 را کال پهن روبازی که سرچشمه آن بند گلستان است، از وسط به 2قسمت تقسیم کرده است. این معبر یکی از محوریترین کوچههای محله شریعتی است. جمعیت زیادی روزانه در هر 2قسمت رفتوآمد دارند. سمت شمالی آن را بیشتر با مسجد ولیعصر(عج) میشناسند که تنها مسجد محدوده از ابتدای بولوار امامیه است و سمت جنوبی آن را با مجموعه مدارس و آموزشگاهها. در میانه کوچه و در محل تقاطع با خیابان یاس، روی کال را پوشاندهاند تا به اندازه یک چهارراه مسیر عبور و مرور خودروها و عابران باز شود.
بعد از ارتشیها نوبت به راهآهنیها رسید که به قاسمآباد کوچ کنند. شهرک سرسبز راهآهن که در کنار ایستگاه و در زمینهای روستای امینآباد ساخته شده بود، جوابگویِ نیاز این اداره نبود و هرکارمند بعد از مدتی باید خانه را تخلیه میکرد و تحویل راهآهن میداد تا نوبت به نفر بعدی برسد. به همین دلیل بود که این اداره در سال 1358 مثل ارتش تعاونی مسکن تشکیل داد، در قاسمآباد زمین خرید و به کارمندانش داد. زمینهای راهآهنیها دقیقاً در وسط قاسمآباد بود جایی که الان خیابان حجاب است و دیگر کمتر نشانهای از شهرک راهآهن به چشم میخورد.
خیابان امام رضا55 یکی از خیابانهای فرعی محله رضاست که هنوز هویت قدیمش را حفظ کرده است. این خیابان در طی سالها تغییرات چندانی نداشته و با وجود ساخت و سازهایی که انجام شده است هنوز هم صفا و صمیمیت قدیم مردمش را میتوان به چشم دید.
خیابان شهید شیرنژاد از معابر اصلی محله مهدیآباد است. خیابان شهید شیرنژاد، دو روستای قدیمی عباسآباد و حجتآباد را به هم متصل میکند و از کنار همتآباد قدیم میگذرد.
این خیابان از قدیم به بیستمتری طلاب معروف بود و بعدها نام علیمردانی به خود گرفت؛ گرچه هنوز هم بیشتر به بیستمتری شهره است. آنچه به بیستمتری طلاب اعتبار میبخشد، وجود چهرههای خاطرهانگیزی مثل حاجاصغر غفوریمقدم است که پایهگذار بستنی دقت در مشهد و در این خیابان است؛ همچنین محمدجواد عبادزاده، پزشک قدیمی خیلی از جوانان محله. البته حالا خیلی از تولیدکنندگان پوشاک این خیابان را به بازار معروف خرجکار میشناسند که جزو صنف خرازی و عطریات است. خرجکار یعنی وسایل مقدماتی که برای خیاطی نیاز است.
کوچه فلسطین 14 که به نام شهید علی فرودی مزین شده است، در محله فلسطین قرار دارد. این کوچه از گذشته تاکنون بافت قدیمی خود را حفظ کرده است. با این حال راهاندازی شرکتهای مختلف، مدارس و مجموعههای دیگر موجب پارک نامناسب خودروها و در نتیجه نارضایتی ساکنان شده است. در این کوچه حسینیه و موسسه خیریه دخت پیامبر(ص) ، کتابخانه و سالن مطالعه دخت پیامبر(ص) و انجمن نوروژنتیک ایران (خراسانرضوی) نیز فعالیت دارند. آنچه هنوز هم در میان اهالی خیر و مومن دیده میشود همدلی و مشارکت در امور خیرخواهانه و پویشهای کمکمومنانه است.
کمبود کاربریهای آموزشی و فضای سبز از جمله مشکلات اهالی منطقه ۱۲ است. با این حال معبر اقدسیه ۹ از این نوع کاربریها غنی است و خانواده محمودی هاشمی با مشارکت در ساخت یک دبستان ابتدایی و یک مرکز سنگ تمام گذاشتهاند.
محراب خان وصیتش بر خاکسپاری در حرم امامرضا(ع) و وقف اموالش برای مردم این شهر بود، مسجد محرابخان در نوغان، حوضانبار و قلعه محرابخان، بیمارستان و آسایشگاه جذامیان را برای مشهدیها به یادگار گذاشت.
قدیمیترین قسمت از محدوده بولوار صیاد شیرازی، خیابانی است که از گذشته تا الان «نور» نام داشته است و اکنون، طبق تقسیمات شهری، در محله لادن قرار گرفته است. بیشتر دکانهایش هنوز همین نام «نور» را بر سردر خود دارند. قدمت این خیابان به بیش از 50 سال میرسد. آنطور که اهالی میگویند شرکت برق به کارمندانش زمینهای این محدوده را در قطعات 250 متری و به مدیرانش هم قطعات هزار متری محله ویلا را داده است.
امام رضا(ع)46 یکی از کوچههای قدیمی منطقه است که اکنون بیشتر ساختمانهای قدیم آن خراب و بازسازی شدهاند. در ابتدای این کوچه مغازههای تعمیرات ماشین و فروش لوازم یدکی بیشتر از هرچیزی به چشم میآید. این مغازهها سبب توقف خودروها شده و این کوچه مسکونی را شبیه پارکینگ کرده است.
کوچه موعود یا همان حر12 از همان قدیم یکی از کوچههای شلوغ و پرسروصدای خیابان حر بوده است. قالیبافی، بقالی و بسیاری از مشاغل دیگر اینجا پیدا میشوند. حالا هم این کوچه پر از مغازههای مختلف و رنگارنگ است. به گفته قدیمیها، خیلی سال پیش اینجا به کوچه غسالخانه معروف بود. زیرا غسالخانهای قدیمی در ابتدای کوچه بود که حالا تخریب شده است. غسال محله هم اصغر مردهشور بود. بعدتر به کوچه گاریها معروف شد. میوهفروشها گاریهای پر از میوهشان را میآوردند اینجا و میوه میفروختند. بعد از پیروزی انقلاب اسلامی، نام این کوچه به موعود تغییرکرد.
بولوار وحدت حدفاصل پنجراه پایین خیابان و چهارراه مقدم طبرسی است که نام هر دو مکان تغییر کرده و به میدان شهدای مسجدگوهرشاد و میدان شهدای گمنام نامگذاری شده است. نام بولوار وحدت نیز پس از انقلاب و احتمالا به سبب وجود مسجد اهل تسنن در وحدت ۱۲ و محله رضائیه بر این بولوار نهاده شده است. در گذشته در محل این بولوار دیوار شرقی شهر مشهد قرار داشته است که به آن «بهره» میگفتند.
خیابان عامل15 که در گذشته به خیابان منوچهری شهرت داشت یکی از قدیمیترین خیابانهای محله عامل است. وجود خانههایی با بافت خشت و گلی نشاندهنده قدمت 150ساله این خیابان است. ساکنانش بیشتر از طبقه متوسط شهری و صنعتگر هستند. با توجه به قدمت بالای این خیابان خانوادههای قدیمی برای چندمین نسل در آن ساکن هستند و با وجود همه تغییرات و گسترش آن اصالتشان را حفظ کردهاند.
خیابان آموزگار شهید رجائی38 جزو اولین معابر محله دانشجو بوده است که 25سال قبل ساخت و ساز در آن آغاز شده است و شکل مسکونی به خود گرفته است. این معبر که به معلم53 هم متصل است به نام قائم مقام فراهانی نامگذاری شده است و 2مدرسه پیشدبستانی و دبستان نابینایان امام علی(ع) و هنرستان ناشنوایان حضرت زهرا(س) را در خود جای داده است و این کوچه را تبدیل به مرکز آموزش استثنایی منطقه کرده است.
حمام حاج نوروز 150سال قبل بهدست حاجنوروز در کوچه انتهایی گنبدخشتی ساخته شد و نامش نشست روی همان کوچه. مسگرها در همسایگی حمام، آبانبار و دهها دکان داشتند.امروز دیگر خبری از پیآب مسگرها نیست و از حمام که تا سال1380 بههمت نوههای حاجنوروز اداره میشد، جز تکهزمین خاکی محصورشده میان ورقهای گالوانیزه چیزی باقی نمانده است.