هاشم شکوهی شاعر آیینی مشهد همیشه برای اهل بیت میسرود 
نخستین کتابخانه تخصصی امام علی(ع) در محله جنت قرار دارد 
«خانقاه نعمتاللهی»، خانهای که شاهد تاریخ مشهد بوده است
خانه «نیابتالتولیه عرب» یا «خانقاه نعمتاللهی»، یکی از خانههای قدیمی و ثبت ملی شده شهر مشهد است. این خانه در بهمنماه سال ۱۳۸۲ خورشیدی ثبت ملی شد. این منزل فوقالعاده زیبا، قدیمی و خوشساخت در ابتدای بالاخیابان و در کوچه «ملاهاشم» قرار گرفتهاست.
هیچ کس به درستی نمیداند که خانه موسوم به «خانقاه نعمتاللهی» در چه تاریخی ساخته شد. تنظیمکنندگان پرونده ثبتی این بنای ارزشمند، آن را مربوط به اواخر دوره قاجار و اوایل دوره پهلوی میدانند؛ با این حال، خود آنها نیز، در تعیین زمان دقیق ساخت بنا، دچار تردید هستند و مینویسند که «در مورد قدمت و سال دقیق ساخت بنا اطلاع دقیق در دست نیست. اما مالک آن از حدود ۸۰ سال پیش مشخص است.این بنا منزل مسکونی نایبالتولیه عرب بوده که تولیت آستان قدس رضوی را در آن زمان در اختیار داشتهاست.»
اگر این ادعا را درست بدانیم که به ظاهر چنین است، قدمت خانه «خانقاه نعمتاللهی» دستکم مربوط به اوایل نیمه دوم دوره قاجار است؛ زیرا«سیدحسین عرب»، نایبالتولیهای که گفته میشود مالکیت این خانه قدیمی را داشتهاست، بین سالهای ۱۳۰۲ تا ۱۳۳۵ قمری (۱۲۶۴ تا ۱۲۹۶ خورشیدی) در مشهد زندگی میکرده و اگر فرض بگیریم که او، این خانه را در نخستین سالهای حضورش در مشهد خریده باشد، منزل مذکور، به احتمال زیاد، پیش از سال ۱۲۶۴ خورشیدی ساخته شدهاست.
این بنا، طبق سند ثبتی، در سال ۱۳۱۸ خورشیدی از وراث سیدحسین عرب، یعنی خانواده «ثابتی» خریداری و وقف خانقاه دراویش «نعمتاللهی (گرایش مونسعلیشاهی)» شده و تا امروز، همین کاربری را حفظ کردهاست. بنای «خانقاه نعمتاللهی» به دلیل دارا بودن شاخصهای معماری و تزیینات ویژه دوره قاجار، از ارزش تاریخی فوقالعادهای برخوردار است؛ آجرهای طرحدار قرمز و زرد در کنار گچبریهای نقاشیشده بسیار جذاب، نمایی زیبا را پیشروی بیننده قرار میدهد.
هرچند که وضعیت ساختمان در دهههای اخیر شرایط خوبی ندارد، اما میتوان شکوه یک بنای تاریخی را در کالبد آن مشاهده کرد. طبق فرازی از سند ثبتی این خانه قدیمی و زیبا، «بنا در دو طبقه به صورت زیرزمین و طبقه فوقانی ساخته شده. پلان آن ساده و ترکیب عناصر مستطیلی به وجود آمده و فرم کلی بنا یک مستطیل کشیده شده که در عرض آن در حدود ۷ و نیم متر و طول آن در حدود ۲۷ و نیم متر است و ورودی ساختمان در قسمت جنوبی ساختمان قرار دارد.»
با این حال، ارزش تاریخی بنای «خانقاه نعمتاللهی» تنها به ظرفیت و زیباییهای معماری آن نیست، این خانه، با توجه به حضور نایبالتولیه عرب، باید شاهد حوادث و رویدادهای مهم تاریخی شهر مشهد در دوران رونق خودش بودهباشد.
ناگفته نماند این بنا اکنون باقیاست، اما سالهاست که به وضعیت آن رسیدگی نشده و پشت درهای بسته نفس میکشد.
نایبالتولیه عرب کیست؟
نام سیدحسین عرب، مشهور به «نایبالتولیه عرب»، شاهکلید باز کردن صندوق اسرار و روایات ناگفته تاریخ خانه موسوم به «خانقاه نعمتاللهی» است. سیدحسین، چنانکه گفتیم، بین سالهای ۱۳۰۲ تا ۱۳۳۵ قمری، با عنوان نایبالتولیه در مشهد حضور داشته است؛ باید توجه داشتهباشیم که لقب نایبالتولیه برای سیدحسین، مترادف با تولیت امروزی نیست. چنانکه مهدی بامداد در «شرح حال رجال ایران» مینویسد، «نایبالتولیه» برای سیدحسین عرب، لقب بود و نه منصب.
بامداد تصریح میکند که: «[سیدحسین]در خانه معینالملک (سفیرکبیر ایران در اسلامبول) منزل داشت و مهمان او بود و سپس سید در مشهد مقیم شد و [ناصرالدین]شاه سالی شش هزار تومان مواجب برای وی تعیین کرد و او را ملقب به نایبالتولیه نمود و بتدریج چند ده خالصه واقع در خراسان را نیز به او بخشید.»
بنای «خانقاه نعمتاللهی» به دلیل دارا بودن شاخصهای معماری، از ارزش تاریخی فوقالعادهای برخوردار است
او با همین لقب در دستگاه آستانقدس رضوی فعالیت میکرد. از آنجا که سیدحسین، فرزند سیدسعید آلثابت، کلیددار سابق حرم حضرت ابوالفضلالعباس (ع) بود، فرزندانش بعدها (چنان که اشاره کردیم) نامخانوادگی «ثابتی» را برای خود برگزیدند که سیدعلی مؤید ثابتی (سناتور سابق) یکی از آنهاست.
مهدی بامداد در کتاب خود، بدون اشاره به سند خاصی، موضوعی را پیش میکشد که قابل بررسی و مطالعه است. او مینویسد: «سیدحسین نایبالتولیه عرب، خود و اولادش، چون اعتیاد مفرط به کشیدن شیره و بنگاری داشتند، برای هر جهتی که فرض شود، کشیدن تریاک و شیره را در میان اهالی خراسان مخصوصا اُمراء و خوانین آن سامان خیلی ترویج و تشویق نموده و یادگار بسیار تأسفآور و نکبتباری در خراسان که یک زمانی آن را شمشیر ایران میگفتند، خود و احفادش در آنجا از خویشتن باقی گذاشتند.»
این ادعا شاید در محدوده مربوط به اعتیاد شخصی سیدحسین قابل قبول باشد، اما بیشک درباره ادعای ترویج تریاک در میان مردم، باید با دیده احتیاط بدان نگریست. میدانیم که خراسان، حتی پیش از دوره ناصرالدینشاه نیز، از کشت و استعمال افیون خالی نبود و در این باره، گزارشهای تاریخی و اسناد قابل ارائه وجود دارد.
سیدحسین عرب، در دوران ۳۳ ساله حضورش در مشهد که با درگذشت وی به پایان رسید، شاهد حضور ۱۸ متولی در حرم رضوی بود که با همه آنها همکاری داشت. پیداست که او یا نقشی مهم و تأثیرگذار در جامعه نداشته و یا با تمام اُمرا و متولیان سیاستمدارانه برخورد میکردهاست.
ازدواج خاص
نایبالتولیه عرب در سال ۱۳۱۶ قمری (۱۲۷۵ خورشیدی) با اشرفالسلطنه، بیوه محمدحسنخان اعتمادالسلطنه، وزیر انطباعات عصر ناصرالدینشاه قاجار ازدواج کرده است؛ البته این ازدواج، ازدواج نخست سیدحسین عرب نبوده است؛ اشرفالسلطنه که عنوان نوه فتحعلیشاه قاجار را یدک میکشیده، بعد از ازدواج با سیدحسین عرب، به مشهد آمده و در منزل او، یعنی همین منزلی که امروزه با نام خانقاه نعمتاللهی میشناسیم، ساکن شده است.
خانه «خانقاه نعمتاللهی» در مشهد، علاوه بر مزایای تاریخی و معماری، جایگاه مهمی در تاریخ اجتماعی بانوان ایرانی دارد
اشرفالسلطنه تا سال ۱۳۳۳ قمری (۱۲۹۴ خورشیدی) در همین منزل سکونت داشته است. او بانویی قدرتمند و در دربار ناصرالدینشاه از نفوذ زیادی برخوردار بود. اشرفالسلطنه در سال ۱۲۵۰ خورشیدی با محمدحسنخان اعتمادالسلطنه ازدواج میکند، اما از او صاحب اولادی نمیشود.
این بانوی مقتدر، زبان فرانسه را از شوهرش فرا میگیرد و در نگارش روزنامه خاطرات او، نقشی محوری و مهم داشته است. هر چند که مشهور است در برخورد با شوهر، هیچگاه جانب ادب را رعایت نمیکرده و دائم دودمان قاجاری خود را به رخ اعتمادالسلطنه میکشیده، ولی در امور تحقیقی و نگارش آثار اعتمادالسلطنه، هم مشاور بوده و هم یاور. وزیر انطباعات ناصرالدینشاه به همسرش اعتماد فراوانی داشته و از این رو، یادداشتهای روزانهاش را به او میسپرده است.
اشرفالسلطنه در همین دوران به روزنامهنگاری علاقهمند میشود و به نوشتن مقالاتی در روزنامههای تازهتأسیس آن دوره میپردازد. دستکم ۹ مقاله مطبوعاتی او در سال ۱۳۹۳ خورشیدی شناسایی شده که نام او را به عنوان نخستین زن روزنامهنگار ایران ثبت کرده است.
با این حال، این تنها افتخار اشرفالسلطنه نیست؛ او فن عکاسی را هم به کمال آموخته و حتی از ناصرالدینشاه تصاویری تهیه کرده است. بخش عمده عکسهای این بانو، در انتهای کتاب «روزنامه خاطرات اعتمادالسلطنه» انتشار یافتهاست. به این ترتیب، اشرفالسلطنه را باید نخستین بانوی عکاس تاریخ ایران هم بدانیم که در سال ۱۲۷۵ خورشیدی به مشهد آمده و نزدیک به نوزده سال در خانه مورد بحث این نوشتار زندگی کرده است.
به همین دلیل، خانه «خانقاه نعمتاللهی» در مشهد، علاوه بر مزایای تاریخی و معماری پرشمار، جایگاه مهمی در تاریخ اجتماعی بانوان ایرانی دارد؛ هر چند که به ظاهر اشرفالسلطنه در سالهای پایانی عمر، روزگار خوبی را از سر نمیگذرانده و معروف است که سیدحسین عرب با او به خوبی رفتار نمیکرده است.
البته ازدواج اشرفالسلطنه با نایبالتولیه عرب، از سر علاقه نبوده؛ او به این ازدواج تن میدهد، چون میخواسته موقعیت اجتماعی و به احتمال حیطه فعالیتهای فرهنگی و نوشتاری خود را حفظ کند، اما چنین نمیشود و بانو، زندگی را در این خانه، با یأس و ناامیدی سپری کرده و در نهایت، در سال ۱۲۹۴ خورشیدی دار فانی را وداع میگوید و در رواق دارالسیاده حرم رضوی به خاک سپرده میشود.
اشرفالسلطنه
فرجام نایبالتولیه
نایبالتولیه عرب نیز، بعد از مرگ اشرفالسلطنه، حدود دو سال زندگی میکند و در ۱۲۹۶ خورشیدی بدرود حیات میگوید. پیکر او را هم در حرم مطهر امام رضا (ع) به خاک میسپارند. ناگفته نماند، سیدحسین در دوران حضورش در مشهد، شاهد وقایع تاریخی متعددی بوده که از مهمترین آنها میتوان به قیام مردم مشهد علیه آصفالدوله شیرازی (مشهور به بلوای نان) در ۱۳۰۳ قمری، به توپ بستن حرم مطهر رضوی توسط روسها در ۱۲۹۱ خورشیدی و تشکیل انجمن ایالتی خراسان در ۱۲۸۶ خورشیدی اشاره کرد.
* این گزارش سهشنبه ۲۶ اسفندماه ۱۴۰۴ در شماره ۴۷۲۳ روزنامه شهرآرا صفحه تاریخ و هویت چاپ شده است.
لینک کوتاه
آوا و نمــــــای شهر
