هاشم شکوهی شاعر آیینی مشهد همیشه برای اهل بیت میسرود 
نخستین کتابخانه تخصصی امام علی(ع) در محله جنت قرار دارد 
آغاز آسفالت خیابانهای مشهد با نامه جواد شهرستانی به شرکت نفت
شهرداری مشهد در سال ۱۳۸۳ خورشیدی موفق شد اولین گواهینامه استاندارد کیفیت آسفالت کشور را کسب کند، اما این اولین افتخار نبوده و اسناد تاریخی میگویند مشهد درواقع یکی از نخستین شهرهای ایران است که خیابانهایش به رنگ آسفالت درآمده است. درواقع آسفالتکردن معابر شهری از سال ۱۳۱۰ در ایران و از سال ۱۳۱۵ در مشهد آغاز میشود، اما آغاز این طرح بزرگ در تغییر چهره شهر، خود با دردسرهای فراوان همراه بوده است.
اسناد میگویند قرارداد اولیه با شرکتی که مقرر بوده است این پروژه مهم را در مشهد آغاز کند، به انجام نمیرسد و مسئولان شهری و استانی ناچار میشوند چهارم اردیبهشت ۱۳۱۶ خورشیدی با شرکت جدیدی به نام «شرکت آسفالت ایران» قرارداد ببندند.
این شرکت باید با هزینه یکمیلیون و ۵۰۰ هزار ریال، ۷۰ هزار متر آسفالتریزی و ۳ هزارو ۵۰۰ متر جویسازی در مشهد انجام میداده است که موفق میشود. پس از این قرارداد، با وجود چالشهای سیاسی و مالی، روند آسفالت معابر اصلی مشهد جریان میگیرد. با این همه، کُمیت این روند پس از دهه ۳۰ و با توجه به شدتگرفتن رشد شهر لنگ میزند و از گردونه توسعه آن جامیماند.
بر همین اساس، سال ۱۳۳۳ خورشیدی با نشستن عبدالوهاب اقبال بر صندلی سرپرست شهردای مشهد، دستورالعملی تدوین میشود که طبق آن ساختن پیادهرو (چه سنگفرش و چه آسفالت یا خاکی) برای معابر سواره بیشتر از چهارمتر برعهده شهرداری و در کوچههای کمتر از چهارمتر بر عهده مالکان مجاور باشد.
همچنین قید میشود که مالکان وظیفه دارند ظرف ۱۰ روز پس از ابلاغ شهرداری، هزینه آسفالت تعیینشده برای معبر را بپردازند. در این دهه، شرکت «شوشسر» که شعبه «F.H.KOCKS K.G» آلمان در تهران بوده است، پیروز مناقصه میشود و اینچنین و بنا به گزارش سال ۱۳۳۸ خورشیدی، هجده کوچه و خیابان توسط این شرکت در مشهد رنگ آسفالت میگیرند. البته قرارداد با شوشسر هم چالشهای حقوقی فراوان ایجاد میکند و درنهایت تا سال ۱۳۴۲ حدود ۵۲ خیابان و میدان توسط این شرکت به رنگ آسفالت درمیآید.
پس از آن و در سال ۱۳۴۳ هم با رویکارآمدن شهرداری جدید، آسفالت معابر مشهد هم وارد دورهای جدید میشود. قصه آسفالتشدن خیابانهای مشهد پس از سال ۱۳۴۳ همه مدیون نامهای است که سیدمحمدجواد شهرستانی، شهردار وقت مشهد، برای رئیس شرکت ملی نفت مینویسد که نشان از مشهددوستی بسیار او دارد.
این گزارش با همکاری و مشارکت شیرین سیدی، محمد زائرنیاو دیگر همکاران در مرکز اسناد شهرداری مشهد براساس منابع اسنادی و تصاویر اسناد سامانه جامع مرکز اسناد تاریخ و توسعه شهری شهرداری مشهد گردآوری و تنظیم شده است.
انقلابی که رخ نداد
سیدجواد شهرستانی از سوم خرداد ۱۳۴۳، یعنی فردای روزی که یک مناقصه آسفالت جدید بدون نتیجه میماند، بهصورت رسمی فعالیت خود را در سمت شهردار مشهد آغاز میکند. او بیستویکم خرداد همین سال، برای تکمیل شبکه آسفالت، «طرح اساسی آسفالت مشهد» را ارائه میکند که براساس آن طی مدت پنجسال، ۲۵۴ خیابان و کوچه با مبلغ ۳۲۰ میلیون و ۱۷۹ هزار و ۸۰۰ ریال، آسفالت، جدولبندی و جویسازی میشوند.
دستور فرمایید شرکت ملی نفت ۴ هزار تن قیر برای آسفالت خیابانهای مشهد بهرایگان در اختیار شهرداری مشهد بگذارد
ناگفته نماند در میانه این کار، شهرستانی یادآور شده بود در صورت توفیقنیافتن این طرح پس از پنجسال، این هزینهها دوبرابر میشود و کار بهمراتب دشوارتر خواهد شد؛ بنابراین از همان ابتدا، فهرست خیابانهایی که باید آسفالت میشدند، براساس هر برزن (منطقه) تفکیک میشود تا با جزئیات طول و عرض، درجهبندی ترافیک، عرض پیادهرو و مباحث مربوط به جدول و جویسازی و آسفالت آماده باشد.
چنانکه از اسناد باقیمانده از آن دوره برمیآید، مقامات کشوری با همه طرح موافقت نمیکنند. زیرا دو ماه بعد، وزارت آبادانی از امور آبادانی شهر و روستا درخواست میکند طرح آسفالت مشهد را با مبلغ ۱۰۰ میلیون ریال (یعنی یکسوم مبلغ درخواستشده) تهیه کند. در این نامه، خیابانهای موردتقاضای شهرداری برای آسفالت به سی خیابان تقلیل مییابد.
درخواستی ادیبانه برای گرفتن مساعدت
با وجود این، تلاش برای آسفالتکردن همه خیابانهای مشهد درحالیکه وضع مالی شهرداری مطلوب نبوده و وامی که درخواست کرده، به تمامی پرداخت نشده بود، ادامه پیدا میکند. در این میان، نامهنگاری جالبی میان مهندس سیدجواد شهرستانی و منوچهر اقبال، دولتمرد خراسانی که آن زمان ریاست شرکت ملی نفت ایران را بر عهده داشت، صورت میگیرد که اکنون و پس از این همه سال همچنان موجود است؛ نامهای که در آن شهردار مشهد قصد دارد با تهییج احساسات خراساندوستی رئیس شرکت ملی نفت، امتیازهای ویژهای برای آسفالت خیابانهای مشهد بگیرد.
او در نامهای که به تاریخ هشتم مهر ۱۳۴۳ بهصورت حضوری به آقای اقبال داده، اینطور نوشته است: «پس از ادای احترام، چنانکه خاطر جنابعالی مستحضر است، شهرداری مشهد در سالهای اخیر بهشدت دچار مضیقه مالی بوده و به همین علت نتوانسته است آنطور که باید در راه عمران و آبادی شهر مشهد گامهای مؤثر بردارد.
مشهد علاوه بر ۲۵۰ هزار تن جمعیت آن، هر سال تقریبا از یکمیلیون تن مسافری که به قصد زیارت مرقد مطهر حضرت ثامنالائمه [ع]میآیند هم پذیرایی میکند... کار آسفالت خیابانها و کوچههای مشهد در طی چند سال اخیر در ورطه اهمال و راکد مانده و شهر از این لحاظ وضعی اسفبار دارد.
امروز شهرداری مشهد عزم راسخ دارد که با استفاده از همه امکانات مساعد و یاریگرفتن از رجال همت، گره این مشکل را بگشاید و به همین منظور درصدد برآمده از جنابعالی که همواره و در هر مقام برای تأمین سلامت و رفاه هموطنان کوشا بوده و بهخصوص نسبت به همشهریان خود عنایت خاص داشتهاید و بهتر از هرکسی از نیازمندیهای ما مطلعید، یاری بخواهد.
شرکت ملی نفت ایران با داشتن امکانات وسیع، بهخصوص در دوره ریاست فائقه آن جناب، مساعدتهای گرانبها به دستگاههای مختلف کشور کرده و میکند که بسیار مغتنم و مشکور است. با استحضار به عنایات جنابعالی و توجه به همین امکانات است که اینجانب جسارت ورزیده، خواهشمند است اکنون که شهرداری با زحمات زیاد موفق شده راه گرفتن وامی به مبلغ یکصدمیلیون را برای آسفالت شهر مشهد هموار کند، دستور فرمایید شرکت ملی نفت بهتدریج مقدار ۴ هزار تن قیر مورد نیاز برای آسفالت خیابانها و پیادهروها و کوچههای مشهد بهرایگان و بهعنوان هدیهای گرانبها برای حفظ سلامت و تأمین آسایش مردم در اختیار شهرداری مشهد بگذارد تا مگر این مهم انجام پذیرد و با همین مبلغ بتوان کار آسفالت همه شهر را به پایان رساند.
هرچند ممکن است در وادی امر این تقاضا به طمعی بزرگ تعبیر شود، ولی امید است که صاحب کرم پشیمان نگردد و نیاز عظیم شهری بزرگ با جمعیتی کثیر و بودجهای قلیل مورد توجه قرار گیرد. اینجانب بهعنوان شهردار مشهد به جنابعالی قول و اطمینان میدهم که هرگونه مساعدتی که به لطف عمیم آن جناب از طرف شرکت ملی نفت به شهرداری مشهد بشود، به بهترین وجهی مورداستفاده قرار خواهد گرفت... بر این رواق زبرجد نوشتهاند به زر/ که جز نکویی اهل کرم نخواهد ماند.»
آسفالت خیابانهای مشهد در دهه چهل؛ منبع عکس:مرکز اسناد شهرداری مشهد
پاسخ سختگیرانه به درخواست ادیبانه
اما لحن پاسخی که بیستوهشتم مهر در جواب نامه آقای شهرستانی میرسد، آنچنان که او نوشته بوده، ادیبانه و دلسوزانه نیست. رئیس شرکت ملی نفت خراسان از طرف منوچهر اقبال جواب میدهد که شرکت ملی نفت فقط پذیرفته است حدود ۲ هزار الی ۲ هزارو ۱۰۰ تن قیر (نیمی از قیر درخواستی) را بهصورت قسطی با سود ۸ درصد از محل عوارض نفتی یکساله متعلق به شهرداری مشهد تحویل دهد. این عوارض ماهیانه حدود ۷۰۰ هزار ریال و در یکسال ۸.۵ میلیون ریال میشده است.
این یعنی پاسخ دریافتی با مطالبه مهندس شهرستانی کاملا متفاوت بوده؛ بنابراین او با این پیشفرض که ممکن است رئیس منطقهای شرکت نفت خراسان دستورهای اقبال را مورد توجه قرار نداده باشد، یازدهم آبان یک نامه دیگر مینویسد و در آن ضمن اینکه درخواست رایگانبودن را به سبب اهمیت شهر مشهد و همچنین وضع بد مالی شهرداری مورد تأکید قرار میدهد، چنین مینگارد: «با مطالعه نامه منطقه خراسان که رونوشت آن را به پیوست تقدیم و ملاحظه میفرمایید، قسمت مربوطه کوچکترین ارفاق و مساعدتی در اجرای دستور جنابعالی با شهرداری ننموده است؛ بنابراین بار دیگر شهرداری مشهد از همت بلند عالی مدد خواسته، تمنا مینماید که مقرر فرمایند قیر موردتقاضا را بهرایگان و بهتدریج در اختیار شهرداری قرار دهند... و چنانچه در سال جاری این تقاضا عملی نباشد، تمنا دارد اجازه فرمایند بهای قیر را از اول سال آتیه با شرایط مناسبتری دریافت و از سود ۸ درصد نیز صرف نظر شود؛ بهخصوص که چهار هزار تن به یکباره به شهرداری تحویل نمیشود و بهای قیر تحویلی در هر ماه در حدود عوارض مواد نفتی است که شهرداری از شرکت دریافت میدارد. ضمنا مقرر فرمایند که مقدار آن را تا چهارهزار تن افزایش دهند.»
کارنامه شهرستانی در آسفالت معابر مشهد
پاسخ نامه دوم در دست نیست، اما میدانیم درنهایت شهرداری مشهد بیستم آبان ۱۳۴۳ طی یک نامه آغاز عملیات نقشهبرداری آسفالت مشهد را به اطلاع وزارت آبادانی و مسکن رسانده و وزارتخانه در پاسخی که بیستوپنجم آذرماه ارسال کرده، از روند کار ابراز رضایت کرده است. از این نامه رضایتآمیز برمیآید که تا آن زمان پروژه به پیشرفت ۹۰ درصد رسیده است. زیرا حتی در روزهای تعطیل هم در حال انجام بوده است. در ادامه هم نتایج نقشهبرداری ۳۴ کوچه تأیید میشود.
همچنین میدانیم تا سال بعد، یعنی بهطور دقیق تا بیستویکم اردیبهشت ۱۳۴۴ و با کمک ماشین آسفالت اهدایی (که جزئیات دریافت آن روشن نیست) شهرداری موفق میشود مطابق نقشه، چهارده خیابان را آسفالت کند که خیابانهای احمدآباد، سرخس، تهران، چهارراه راهنمایی و گلستان، کوچههای مستوفی، پشت باغ ملی، شیخ محمدتقی، چراغ برق و حوض مونس از آن جمله است.
اسناد همچنین مشخص میکنند که در زمان تصدی سیدجواد شهرستانی بر شهرداری مشهد (خرداد ۱۳۴۳ تا تیر ۱۳۴۵) شعبه آسفالت در دایره فنی و ساختمانی شهرداری مشهد تأسیس میشود و برای آسفالت اساسی شهر، نقشهبرداری آسفالت خیابانهای آن اتمام مییابد.
در ادامه این روند هم اساسنامه شرکت آسفالت شهرداری مشهد تهیه میشود، اما به انجام نمیرسد. چنانکه محمود بنیاعتماد، شهردار بعدی مشهد، در پاسخ به نامهای که سال ۱۳۴۸ شهرستانی به او زده و از سرانجام این شرکت پرسیده، به این امر اذعان کرده است. البته که فرایند آسفالت معابر شهری امری نیست که پایان داشته باشد. این فرش باید مدام مرمت شود و داستان این مفروشبودن مداوم، با فرازونشیبهای فراوان همراه بوده و هست.
* این گزارش یکشنبه ۲۴ خردادماه ۱۴۰۵ در شماره ۴۷۸۳ روزنامه شهرآرا صفحه تاریخ و هویت چاپ شده است.
لینک کوتاه
آوا و نمــــــای شهر
