هاشم شکوهی شاعر آیینی مشهد همیشه برای اهل بیت میسرود 
نخستین کتابخانه تخصصی امام علی(ع) در محله جنت قرار دارد 
گزارشی ۷۷ ساله از زمانیکه باغ نادری مشهد مدرسه بود!
تردیدی نیست که تاریخ مدارس دخترانه در شهر مشهد با نام «فروغ آذرخشی» و دبستان او آغاز میشود که در میانه دهه ۱۲۹۰ خورشیدی، دروازهای نوین را در مسیر آموزش و ترقی بانوان مشهدی گشود. با این حال، تاریخ مدارس دخترانه مشهد، بهویژه در چند دهه نخستین فعالیتهای آموزشی بانوان، فرازوفرودهای بسیاری داشته است.
روایات بسیاری از این فرازوفرودها، همراه با جسم جمع زیادی از دانشآموزانی که آن روزگار را دیدهاند، اینک به دیار عدم راه گشوده و از حافظه تاریخی این شهر پاک شده است. به همین دلیل، وقتی با گزارشهایی خاص در اینباره روبهرو میشویم که زوایایی ناگفته از تاریخ مدارس دخترانه مشهد را آشکار میکند، سزاوار است که در انتشار آنها بکوشیم و دیگرعلاقهمندان را هم در هیجان ناشی از این شناخت، سهیم کنیم.
درباره دبستان دخترانه قریشی و پیشینه آن، روایتهای جستهوگریختهای را در برخی منابع دیده یا از زبان معمرین شهر شنیده بودم؛ دبستانی که به همت روانشاد «محمد قریشی»، یکی از بازاریان خوشنام مشهد که زمانی هم به وکالت مجلس شورای ملی رسید، اواخر دهه ۱۳۲۰ خورشیدی در کوچه قدیمی و پرخاطره آبمیرزا تأسیس شد و سالها میزبان دوشیزگان مشهدی بود که به عشق فراگیری دانش به آن قدم میگذاشتند.
مدرسه در میانه کوچه آبمیرزا قرار داشت؛ ساختمانی قدیمی، دوطبقه و با هشت اتاق بزرگ که به نظر برای برپایی کلاس مناسب میآمد؛ هرچند درعمل شباهتی به یک مدرسه مدرن نداشت و بیشتر به یک منزل اعیانی شبیه بود تا دبستان. این موارد، همه اطلاعاتی را تشکیل میداد که درباره دبستان دخترانه قریشی میدانستم و البته به نظر خودم، اطلاعات کمی هم نبود.
اما پس از مرور پایاننامه خانم «پوراندخت شکوه صارمی» که در سال ۱۳۴۰ خورشیدی و برای دریافت مدرک لیسانس رشته «تاریخ و جغرافیا» از دانشکده ادبیات مشهد و زیر نظر «عباس سمیعی» استاد درس «جغرافیای اقتصادی و انسانی» تهیه و تدوین شده بود، اطلاعات ناشنیده و حیرتآوری از پیشینه دبستان قریشی به دست آوردم که حیف بود آنها را با شما در میان نگذارم.
در نگارش این گزارش، افزون بر اطلاعات میدانی شخصی و نیز پایاننامهای که به آن اشاره کردم، به کتاب «تاریخچه آموزشوپرورش نوین مشهد»، نوشته «ایرج آقاملایی» نیز نیمنگاهی داشتهام. امیدوارم که از مطالعه گزارش لذت ببرید.
کوچ دبستان به «باغ نادری»!
اولین نکتهای که باید درباره دبستان دخترانه قریشی عرض کنم، این است که نام اصلی و قدیمی این مدرسه، قریشی نیست. در حدود سال ۱۳۲۸ خورشیدی، دبستان مذکور با نام «پروین» در کوچه «حمام سالار» قرار داشت. درباره اینکه دبستان پروین چه زمانی و به دست چه کسی تأسیس شد، فعلا اطلاعاتی نداریم.
اما ظاهرا ساختمان مدرسه در کوچه حمام سالار، ساختمان بقاعده و خوبی نبوده، آنگونه که هر لحظه خطر ریزش ساختمان وجود داشته است. سرانجام هم اداره فرهنگ آن زمان درباره موضوع حساس میشود و دستور جابهجایی مدرسه را میدهد. به کجا؟ باورتان نمیشود؛ به باغ نادری!
در آن زمان ساختمانهای موجود در باغ نادری، مجموعه بناهایی بود که در سال ۱۲۹۶ خورشیدی، با تصویب مجلس شورای ملی و توسط قوامالسلطنه، حاکم وقت خراسان، ساخته شد. این مجموعه شامل حدود شش اتاق در اطراف آرامگاه بود که از آن برای فعالیتهای حفاظتی و البته فرهنگی استفاده میکردند.
نخستین کتابخانه عمومی مشهد، یعنی «کتابخانه فرهنگ» که امروزه با نام کتابخانه دکتر علی شریعتی در خیابان امامخمینی (ره)، جنب ادارهکل آموزشوپرورش خراسانرضوی فعال است، در سال ۱۳۰۳ خورشیدی در یکی از همین اتاقها و با مساعدت سلیمانمیرزا اسکندری که ظاهرا مدتی سرپرستی وزارت معارف آن زمان را برعهده داشت، با حدود سیصد جلد کتاب تأسیس شد. بنابراین، استفاده از فضای ساختمانی مجموعه باغ نادری برای فعالیتهای فرهنگی در آن زمان، چندان دور از ذهن نبوده است.
فروریختن سقف کلاس
بههرحال، در یکی از روزهای سال ۱۳۲۸ خورشیدی، دانشآموزان دبستان دخترانه پروین، بهناچار از ساختمان مخروبه کوچه حمام سالار، به یکی از اتاقهای باغ نادری کوچ کردند. اما این جابهجایی، بدون دردسر نبود. از عمر ساختمان جدید حدود ۳۲ سال میگذشت و بهدلیل نبود رسیدگی درستوحسابی، بخشهایی از آن خراب شده یا در آستانه تخریب بود.
هنوز مدتی از حضور دانشآموزان در باغ نادری نگذشته بود که در یکی از روزها بخشی از سقف کلاس با صدای مهیبی فروریخت. خوشبختانه در آن واقعه هیچکدام از دانشآموزان آسیب ندیدند، اما اوضاع آنقدر بحرانی و بغرنج شد که اداره فرهنگ اجازه فعالیت مدرسه پروین را در باغ نادری نداد و دانشآموزان بهطور موقت از تحصیل محروم شدند.
کوچ دبستان به کوچه «آبمیرزا»
این وضعیت نمیتوانست ادامه پیدا کند. به همین دلیل، اداره معارف دستبهدامن افراد خیر شهر شد. در این بین، محمد قریشی که فردی متمول بود، تصمیم گرفت ساختمان شخصی خود را که در کوچه آبمیرزا قرار داشت، برای استقرار مدرسه پروین اهدا کند. این یک فرصت استثنایی برای تثبیت موقعیت مدرسه دخترانه پروین بود. از آن به بعد، نام مدرسه هم تغییر کرد و به مناسبت اقدام آقای قریشی، نامش را «دبستان دخترانه قریشی» گذاشتند.
در کنار امکانات مدرسه، دبستان توانست در مکان جدید کتابخانهای مجهز و خوب داشته باشد
گزارش خانم «شکوه صارمی» درباره وضعیت دبستان قریشی (پروین سابق)، گزارشی دستاول و بهنسبت کامل است. او درباره امکانات دبستان مینویسد: «میدان ورزشی و وسایل ورزشی در دبستان قریشی وجود دارد؛ مانند طناب، میز، وسایل پینگپنگ، والیبال، بسکتبال متحرک، الهکلنگ، تاب و چوب پرش. آرم مخصوص دبستان قریشی پرچم بنفشی است که تابلو (احتمالا منظور اسم است) دبستان رویش نوشته شده است.»
امکانات ویژه: کتابخانه ۵۰۰ جلدی
در کنار این امکانات، دبستان توانست در مکان جدید کتابخانهای مجهز و خوب داشته باشد که در مشهد آن روز کمنظیر بود. خانم «شکوه صارمی» مینویسد: «کتابخانه دبستان قریشی بزرگترین کتابخانهای است که تاکنون در دبستانها وجود داشته است.
اتاق کوچکی به نام کتابخانه وجود دارد که در قفسههای آن پانصد جلد کتاب چیده شده است. این کتابها قسمت عمدهاش اهدایی جناب آقای محمد قریشی است و مقداری هم توسط شاگردان تهیه شده و تعدادی را هم اداره فرهنگ فرستاده است. داروخانه دبستان بسیار ساده و در یک قفسه داروهای اولیه قرار دارد.»
در گزارش فوقالعاده مهم خانم «شکوه صارمی» که بهصورت پیمایش میدانی و مصاحبه با مسئولان آن زمان تهیه شده است، بخشی نیز به معلمان مدرسه و معرفی آنها اختصاص دارد. طبق گزارش وی، از سال ۱۳۲۸ تا ۱۳۴۰ خورشیدی (زمان تهیه گزارش) در مجموع سه مدیر، اداره مدرسه را برعهده داشتهاند: ۱- عصمت یوسفی، ۲- عذرا کلانتری و ۳- اخترملک اوکتائی. در سال ۱۳۴۰ خورشیدی، اشرف رئیسی، ناظم مدرسه، زینت سالیانی، آموزگار کلاس ششم، سرور میرصدرائی، آموزگار کلاس پنجم، حاجیه اجودی، آموزگار کلاس چهارم، شیریندخت اوکتائی، آموزگار کلاس چهارم، طاهره بیهمتا، آموزگار کلاس سوم، مهری فروزان و زهرا براتزاده، آموزگاران کلاس دوم و قمر محسنی اول و مهین وزیری، آموزگاران کلاس اول دبستان بودند.
طبق گزارش خانم «شکوه صارمی» تعداد دانشآموزان مدرسه در سال ۱۳۴۰ خورشیدی ۳۹۰ نفر بوده است که رقم بهنسبت زیادی برای یک مدرسه با هشت کلاس محسوب میشود؛ هر کلاس در حدود پنجاه دانشآموز داشته است! هرچند که این امکان وجود دارد که ارائه خدمات آموزشی بهصورت شیفتی انجام میشده است.
چند نام آشنا
در میان نام آموزگارانی که در پایاننامه خانم شکوه صارمی ثبت شده، برخی نامها بسیار آشناست؛ اخترملک و شیریندخت اوکتائی نام خاندان مشهور اوکتایی را در ذهن تداعی میکند که در تاریخ مشهد با دو نام «عبدالرضامیرزا اوکتای» (پسر سراجالسلطان و درگذشته ۱۳۰۰ خورشیدی) و فرزند او، «عبدالعلیمیرزا اوکتایی» (درگذشته ۱۳۵۹ خورشیدی) شناخته میشود. این پدر و پسر، نقش مهمی در حفظ میراث مکتوب موجود در کتابخانه آستانقدس رضوی داشتهاند و هر دو، در دورههایی، رئیس کتابخانه بودهاند.
عبدالعلیمیرزا فهرستی وزین از مجموعه نسخ خطی آستانقدس فراهم و به دلیل خدماتش، نشان درجه ۳ علمی دریافت کرد. (برای اطلاعات بیشتر، بنگرید به مقالههای عبدالرضامیرزا اوکتایی و عبدالعلیمیرزا اوکتایی به قلم روانشاد رمضانعلی شاکری در جلد نخست دایرةالمعارف آستانقدس رضوی) بعید نیست که دو خانم حاضر در کادر آموزشی و اجرایی دبستان قریشی، فرزندان عبدالعلیمیرزا اوکتایی بودهباشند؛ هر چند که هنوز دلیلی برای اثبات این مسئله در اختیار نداریم.
* این گزارش شنبه ۳۰ خردادماه ۱۴۰۵ در شماره ۴۷۸۸ روزنامه شهرآرا صفحه تاریخ و هویت چاپ شده است.
لینک کوتاه
آوا و نمــــــای شهر
