هر قالی حاصل یک سال زحمت ماست 
آن قدر میجنگم تا یا شهید شوم یا پیروز میدان 
نقش شعر و قصیده بر کتیبههای سنگی حرمرضوی
در میان کتیبههای سنگی موجود در حرم مطهر رضوی گروهی از آثار در کنار اینکه یک اثر شاخص معماری یا یادگار روایتی تاریخی هستند غنای ادبیات فارسی را هم یادآور میشوند، زیرا متن نقشبسته بر روی آنها شعر است. آثاری که بر سینه مرمر و سنگ خارا نشستهاند و در قالب قصاید و ابیات ستایشآمیز و مدایح هم ارادت به امام رضا (ع) را بازتاب میدهند و هم بخشی از تاریخ فرهنگی و هنری آستان قدس رضوی را ثبت کردهاند.
در نوشتارهای پیشین این مجموعه به دو گروه نخست کتیبههای سنگی یعنی کتیبههای تاریخی و کتیبههای حاوی آیات قرآن، ادعیه و روایات پرداخته و از امضای نام شاهان و حکاکان بر آنها گفتیم. در این مطلب، اما روایتمان درباره کتیبههایی است که اشعار لطیف را بر سنگهای ضخیم نشاندهاند و در خلال ابیات خود نام بانیان، شاهان، شاعران و رویدادهای مهم تاریخی را نیز حفظ کردهاند.
از قصیده تا کتیبه؛ شعرهایی بر بستر سنگ
بررسی و تقسیمبندی کتیبههای سنگی موجود در موزه آستان قدس رضوی نشان میدهد که محتوای بخش عمده این آثار، متون منظوم هستند؛ اشعاری که در دورههای مختلف تاریخی، یا به سفارش شخصیتهای سیاسی، فرهنگی یا براساس ارادت شاعران سروده شدهاند تا بر بالای ازارهها زینتبخش دیوارهای این آستان باشند.
قالب بیشتر این اشعار، قصیده است؛ قالبی که امکان توصیف، مدح و روایت را همزمان فراهم میکرده است. مضمون اصلی نیز مدح امام رضا (ع) و ستایش جایگاه معنوی حرم مطهر است. البته گاهی در خلال ابیات آن، شعرا به بانیان، تاریخ تعمیرات و نام شاهان و حکمرانان محلی نیز اشاراتی کردهاند.
ضرب زمان، همانند هر اثر دیگری به این کتیبهها هم رسیده و در برخی نمونهها، تنها بخشهایی از آنها باقی مانده تا نام شاعر و محل نصب آنها برای همیشه در تاریخ گم شود. آثاری که عمدتا متعلق به دوره قاجار هستند و فقدان این اطلاعات، شناسایی و پژوهش درباره پیشینه آنها را ناتمام گذاشته است.
نکته دیگر درباره این سنگنوشتهها، زبان اشعار آن است که همیشه فارسی نبوده است؛ چنانکه در برخی کتیبهها، اشعاری عربی دیده میشود که در آنها نام ائمه اطهار (ع) در قالب نظم ذکر شده و نشاندهنده گستره زبانی و محتوایی این سنت کتیبهنگاری است.
هنرمندانی که نامشان بر لوحهای سنگی نقش بست
کتیبههای شعری حرم رضوی حاصل همکاری چند گروه از هنرمندان و صاحبان مشاغل وابسته به آستان قدس بودهاند. در میان آنان، نام خوشنویسان و منبتکارانی دیده میشود که با دقت و ظرافت، متن شعر را بر سنگ جاودانه کردهاند.
از جمله این هنرمندان میتوان به محمدتقی موسوی، حسین بن محمدتقی موسوی، حسنخان و غلامحسین منبتکاران آستانه، سیدحبیب و ملاقاسم از فراشان آستانه، غلامحسین کیمیاقلم، میرزا آقا خوشنویس زنجانی، میرزا حسینقلی خوشنویس و محمدحسن رضوان بهعنوان کتیبهنگار اشاره کرد.
در کنار آنان، شاعران متعددی نیز اشعار این کتیبهها را سرودهاند؛ از جمله عصمتالله بن خواجه مسعود بخاری متخلص به عصمت (از دانشمندان و شاعران اوایل عهد تیمورى)، سعدی شیرازی (شاعر بنام سده هفتم هجرى)، محتشم کاشانی (از شعراى مشهور دوره صفوى)، میرزا حبیبالله قاآنى شیرازى متخلص به قاآنی (از شعراى نامدار عهد قاجار)، میرزا محمد حسین دبیرالملک فراهانی (متولى آستان قدس در اواخر قرن ۱۳ هجری قمری)، میرزا محمد کاظم صبوری خراسانی (از شعراى دوره ناصرالدین شاه قاجار)، ابوالحسن خرم شیرازی (از شاعران مقیم هند در قرن ۱۴ هجری قمری) محمد حسین میرزا مشهدى متخلص به نادرى و ملقب به ملکالشعرا (از شاعران قرن چهاردهم هجرى) و قاسم رسا.
کتیبهای از دوازدهبند محتشم کاشانی
یکی از نمونههای برجسته این گروه، کتیبهای از دوازدهبند معروف محتشم کاشانی است. کتیبهای که در دوره قاجار و به خط نستعلیق کتابت شده است. این سنگنوشته در همان روزگار، پیش چشم زائران و در ازاره راهروی بین دارالسیاده و ایوان طلای نادری نصب بوده است.
در این کتیبه، بخشی از مرثیه مشهور محتشم درباره واقعه کربلا آمده است؛ اشعاری که با تصویرسازیهای عاطفی، فضای حزنانگیز عاشورا را بازتاب میدهد. شاعر در این ابیات، از شکسته شدن کشتی طوفانزده کربلا، هجوم دشمنان به خیمهها و فشار مصائب بر اهل بیت (ع) سخن میگوید. متأسفانه این کتیبه که محتوای آن از میان اشعار آیینی انتخاب شده کامل نیست و بخشی از آن شکسته یا از بین رفته است.
شعر عربی بر دیوارهای دارالسیاده
از دیگر نمونههای مهم، کتیبهای عربی در رواق دارالسیاده است که به خط نسخ و در دوره قاجار نگاشته شده است. این اثر به ذکر نام ائمه اطهار (ع) اختصاص دارد و در قالب شعری ستایشآمیز، زنجیره امامت را از پیامبر اکرم (ص) تا امام مهدی (عج) معرفی میکند.
یکی از مهمترین کتیبههای شعری حرم، اثری از دبیرالملک فراهانی است که بالای ازاره روضه منوره نصب شده است
در این متن، از امام رضا (ع) با عنوان «شمس طوس و ضیاء الخافقین» یاد شده و سایر ائمه نیز به عنوان سرچشمههای جود، علم و هدایت معرفی شدهاند. ساختار شعری اثر، حالتی آیینی دارد و بیشتر به ذکر فضائل اهل بیت (ع) شباهت دارد تا یک قصیده ادبی صرف.
شعر در ستایش حریم قدسی در روضه منوره
یکی از مهمترین کتیبههای شعری حرم، اثری از دبیرالملک فراهانی است که به خط نستعلیق و در سال ۱۲۸۷ قمری بر بالای ازاره روضه منوره نصب شده است. این کتیبه توسط میرزا حسینقلی خوشنویس کتابت شده است و از نمونههای فاخر کتیبهنگاری دوره قاجار به شمار میرود.
در این شعر، روضه منوره با مفاهیم متعالی مانند کعبه، عرش، سدرهالمنتهی و طور سینا مقایسه شده و در نهایت، از هر تصور و تخیل انسانی فراتر دانسته میشود. شاعر در ابیات خود، فضای حرم را چنان توصیف میکند که گویی محل نزول نور الهی و محل تسبیح فرشتگان است.
عباراتی، چون «یا وجهالله»، «یاسرالله»، «یا عینالله»، «یا علمالله» و «یا حجةالله» نیز به عنوان اسماء الهی در این کتیبه سنگی دیده میشود که شاعر آن را در میان ابیات گنجانده است.
قصیدهای در وصف حریم رضوی در دارالسلام
از دیگر کتیبههای مهم، اثری از محمدکاظم صبوری است که در رواق دارالسلام نصب بوده و به خط نستعلیق کتابت شده است. این کتیبه به سفارش محمدتقی میرزا رکنالدوله و در سال ۱۳۰۶ قمری ساخته شده است.
شاعر در این قصیده، حرم رضوی را حریمی قدسی توصیف میکند که حتی فرشتگان برای ورود به آن، نیازمند طهارت و اجازهاند. در ادامه، از شکوه معماری، نورانیت فضا و جایگاه معنوی این رواق سخن گفته و فضای حرم را با مفاهیم بهشتی مقایسه کرده است.
در بخش دیگری از شعر، به نقش حکومت وقت و امنیت دوران اشاره شده و فضای سیاسی دوره قاجار نیز در لابهلای ابیات قابل مشاهده است که البته به دور از واقعیت به نظر میرسد.
کتیبه کفشداری قاینیها
دیگر کتیبه نیز متعلق به دوره قاجار است. اثری که به خط نستعلیق نوشته شده و نام کاتب آن نامشخص است. این کتیبه سنگی در کفشداری قاینیها در صحن آزادی نصب بوده است.
متن این سنگنوشته بخشی از قصیده عباسعلی اختر طوسی را در خود دارد که در آن به ساخت یکی از کفشداریها در دوره فتحعلیشاه و آینهکارى آن در سال ۱۳۱۴ قمری توسط سید نصرا... بخارایى اشاره شده است؛ شخصی که ظاهرا برای زیارت از بخارا به مشهد آمده است.
* این گزارش چهارشنبه ۳۱تیرماه ۱۴۰۵ در شماره ۴۸۱۴ روزنامه شهرآرا صفحه تاریخ و هویت چاپ شده است.
لینک کوتاه
آوا و نمــــــای شهر
