مجتبی بردویی، ورزشکاری کمالجو است 
چهارطبقه فدای دروازه طلایی شد! 
چهارطبقه فدای دروازه طلایی شد!
تاریخ اولین خیابان مشهد که «به بالاخیابان و پایین خیابان» معروف بوده، به دوره شاه عباس صفوی برمیگردد و از آن تاریخ به بعد تا حدود صدسال پیش، مشهد تقریبا خیابان درخوری ندارد و درست از همین تاریخ است که با توجه به گسترش شهر و توسعه نیازهای شهری، مشهد در دل خود خیابانهای جدیدی را پیدا میکند که خیابان شاهرضا، خسروی و ارگ از جمله آنهاست.
اینبار، اما قرار است در سطرهای پیشرو به مناسبت سالروز بهرهبرداری از خیابان دروازهطلایی در سال ۱۳۵۳ خورشیدی از تاریخ این خیابان بگوییم که مشهدیها امروز آن را با عنوان «بولوار شهید مدرس» میشناسند. در واقع ایجاد «دروازه طلایی» حاصل دورانی است که تب غربگرایی در ساختوساز شهری بالا گرفته است.
برای ساخت این معبر شهری که در ابتدا آن را «دروازه طلایی» نامیده بودند، ۳۰۰ خانه از جمله عمارت برجسته «چهارطبقه» و یک عمارت ۲۰۰ ساله با کاشیهای مصور تخریب میشود. شاید جالب باشد بدانید سازندگان این خیابان در ابتدا رؤیای ایجاد مسیری را در سر میپروراندند که قرار بوده همه ساختمانهای آن بیشتر از چهار طبقه باشد.
ناگفته نماند منبع اسنادی و تصویری ما در این گزارش، سامانه جامع مرکز اسناد تاریخ و توسعه شهری شهرداری مشهد است.
از زمزمه ساخت تا آغاز اجرا
لایحه ساخت بولواری در امتداد خیابان خسروی به سمت خیابان جهانبانی (چمران) بهار سال ۱۳۴۷ خورشیدی در انجمن شهر به تصویب میرسد. خبر آغاز فاز اجرایی آن نیز اردیبهشت دو سال بعد با نام اولیه «خیابان چهارطبقه» منتشر میشود و در نهایت ۱۳ دیماه ۱۳۴۹ اولین اخبار ساخت خیابان چهارطبقه توسط شهرداری مشهد انتشار مییابد. در این خبر آمده که: «استانداری تصمیم گرفته خیابان خسروی را به طرف خیابان جهانبانی امتداد دهد.»
طول این خیابان را هم ۴۹۰ متر و عرضش ۱۰۰ متر تعریف میکنند که البته ۵۴ متر عرض خیابان و۴۶ متر نیز از تملک زمینهای دو سوی آن به دست میآید. زمینهایی که توسط شهرداری برای احداث ساختمانهای یکنواخت خریداری میشود. اعتبار پروژه هم به نوشته روزنامههای آن دوران، ۱۷۴ میلیون و ۲۵۸ هزار و ۷۶۳ ریال بوده است. همچنین مقرر میشود این طرح، ۵ بهمن ماه آغاز شود و طی سه ماه به سرانجام برسد. در نهایت نیز مسئولان مدت زمان رسیدگی به اعتراضات مالکان املاک در مسیر را دو ماه پس از نشر این آگهی بیان کردند.
مانعی به بلندای ۴ طبقه
در ادامه، یکی از مهمترین سازههایی که برای ساخت این خیابان مدرن تخریب میشود، «عمارت چهارطبقه خسروی» است. البته در ابتدا خبر تخریب این عمارتِ محبوب، به بهانههای مختلف در جراید مطرح میشد، اما به مرحله اجرا درآمدن آن آسان نبود؛ چون در افکار عمومی، این بنا یک عمارت تاریخی محسوب میشد. پس جهت رفع ابهام درباره ارزش تاریخی چهارطبقه، دستور ارزیابی آن را از پایتخت صادر میکنند.
این مأموریت به «یعقوب دانشدوست» واگذار میشود؛ او که در فروردین ۱۳۵۰ کارشناس ادارهکل فرهنگ و هنر خراسان است، در ارزیابی چهارطبقه مینویسد: «براساس مطالعاتی که به عمل آمده، عمارت چهارطبقه مشهد جنبه تاریخی ندارد، ولی، چون یکی از قدیمیترین و معروفترین عمارتهای مشهد است، مردم از نظر «سنتی» و قدیمی بودن آن به این عمارت توجه دارند... به ساختمانهای معمولی که طی یک قرن اخیر ساخته شده، نمیتوان جنبه تاریخی و باستانی داد.
عمارت چهارطبقه مشهد سابقا محل اداره آموزشوپرورش خراسان بود و قرار است در اواخر اردیبهشتماه آینده تخریب و از محل این ساختمان، خیابانی به طرف [خیابان]جهانبانی مشهد کشیده شود. عمارت چهارطبقه مشهد حدود ۶۳ سال قبل ساخته شده و اکنون یکی از بلندترین ساختمانهای مشهد به شمار میآید.»
هرچند این بررسی خود مجوزی برای تخریب چهارطبقه میشود، اما باز هم این فرایند به تعویق میافتد. ۴ خردادماه ۱۳۵۰ حسن مکرّم، رئیس وقت انجمن شهر، به روزنامه اطلاعات میگوید: «مقرر بود که از اول خرداد ماه این پروژه آغاز شود، اما با هدف رسیدگی به شکایات مردمی که خانه و محل کسبشان در مسیر خیابان باید تخریب میشد این پروژه با چند روز تأخیر انجام خواهد شد.»
او همچنین تأکید میکند که در این پروژه، عمارت «چهار طبقه» هم تخریب خواهد شد و سرقفلی مغازههای آن۴ تا ۵ میلیون ریال تخمین زده میشود. مکرم در توصیف خیابان جدید نیز اینطور توضیح میدهد: «عمارت دادگستری با اجرای این طرح در حاشیه خیابان قرار خواهد گرفت، دیگر مؤسسات نیز حاشیه این خیابان را خریداری کردهاند تا ساختمانهای مدرن و چند اشکوبهای [طبقهای]در آن بسازند. پهنای خیابان جدید ۶۰ مترخواهد بود.»
برآمدن نام دروازه طلایی
اما چرا این خیابان «دروازه طلایی» نام میگیرد؟ مهرماه سال ۱۳۵۰ قرار بوده جشنهای ۲۵۰۰ساله برگزار شود و پهلوی اول از «دروازههای ورود به تمدن» سخن میگوید. به همین دلیل نام این خیابان جدید را که ساخت آن آغاز شده بود، «دروازه طلایی» میگذارند.
بزودی خیابان مدرنی که با بخشی از شانزلیزه پاریس قابلمقایسه است، در مشهد به وجود خواهد آمد
امیرهوشنگ معتمدی، شهردار مشهد که بهتازگی بر این کرسی تکیه زده بود، در توصیف آن به روزنامه «آفتاب شرق» میگوید: «بهزودی خیابان مدرنی که با بخشی از شانزلیزه پاریس قابلمقایسه است، در مشهد به وجود خواهد آمد. زمینهای طرفین این خیابان نیز در اختیار شهرداری است و طبق نقشه و طرحهای مخصوصی ساخته خواهد شد.» از همین زمان ایده ساخت آپارتمانهای بالای چهار طبقه در این خیابان جدید نیز مطرح میشود.
البته همانطور که مشخص است، مسئولان آن دوره تصمیم داشتند در ازای تخریب یک عمارت چهار طبقه، در دو سوی این خیابان ساختمانهایی بلندتر از چهار طبقه بسازند!
پروژه پر سود خیابانسازی
۱۱ شهریور ماه سال ۱۳۵۰ در حالی که عملیات تخریب منازل رو به پایان است، مبلغ ۳ میلیون و ۴۱۸ هزار ریال جهت پرداخت به کسانی که منازلشان در جریان ساخت خیابان دروازه طلایی تخریب خواهد شد، توسط انجمن شهر تصویب میشود. درباره مغازههای عمارت چهارطبقه هم که مقرر شده بود، جهت سرقفلی آنها -که هر کدام ۵ میلیون ریال است- معاوضی در خیابان دروازه طلایی واگذار شود.
بر این اساس پانزده مغازه از حاشیه سهراه خسروی سابق به خیابان جدید منتقل شده و بنای آنها را ظرف یک ماه خراب میکنند. ساخت یک خیابان مدرن، تنها هدف مدیران آن زمان از پروژه «دروازه طلایی» نبود؛ بلکه سودای درآمدی کلان نیز به این تخریب و ساختوساز دامن میزد؛ بهطوری که میخواستند زمینهایی را که حداکثر متری ۲۰۰تومان خریداری شده بود، تا بیش از ۲۰ برابر قیمت بفروشند.
۲۷ دی ۱۳۵۰، حسن زاهدی که از مهرماه آن سال استاندار خراسان شده بود، از قیمتگذاری شهرداری مشهد بر روی اراضی خیابان دروازه طلایی -که هر مترمربع آن ۴ هزار تومان تعیین شده بود- گلایه کرد و خبر از کاهش نرخ آن داد. این مسئله انتقاد جمعی از اعضای انجمن شهر را نیز برانگیخت؛ چنانکه ۲۵ بهمن ۱۳۵۰، یکی از اعضای انجمن به این اختلاف فاحشِ نرخ خرید و فروش اشاره کرد و گفت: «هر مترمربع از اراضی بین ۱۰۰ تا ۲۰۰ تومان خریداری شده، ولی حالا متری۴ تا ۵ هزار تومان به فروش گذاشته شده است؟»
راه گرانی که پیش نمیرفت
در ادامه، معضل قیمتگذاری، خود سدی در ادامه روند پروژه میشود و تخریبی که قرار بوده مهر ۱۳۵۰ پایان بگیرد، به عملیاتی فرسایشی تبدیل میشود و تا سال بعد ادامه پیدا میکند. طبق سند «گزارش آمار فعالیتها و برنامههای عمرانی شهرداریهای تابعه استان خراسان برای سال ۱۳۵۰» احداث خیابان چهارطبقه به جهانبانی در این سال به پیشرفت ۳۰ درصد رسیده بود. بازدید ۱۶ خرداد ماه ۱۳۵۱ معتمدی از روند پروژه دروازه طلایی هم نشان میدهد که پس از حدود یک سال از آغاز پروژه، عملیات اجرایی آن همچنان در مرحله تخریب بوده است.
بالاخره ۳۰ خرداد ۱۳۵۱ اولین مزایده اراضی خیابان دروازه طلایی برگزار میشود. روزنامهها روز بعد از مزایده درباره آن چنین مینویسند: «شهرداری از فروش زمینهای خیابان دروازه طلایی ۴۰۰ میلیون ریال سود خواهد برد. در نخستین روز مزایده در دفتر شهردار ۳۰ خریدار شرکت کردند و ۶ قطعه زمین هر یک به مساحت ۵۰۰ متر و ارزش متری ۱۸ تا ۲۲ هزار ریال بهفروش رفت که حاصل آن ۶۰ میلیون ریال برای شهرداری بود. ۳۶ قطعه ۵۰۰ و ۶۰۰ متری نیز برای دور دوم مزایده در نظر گرفته شد. زمینهای دروازه طلایی گرانترین زمینهای مشهد بودند، این زمینها را با یک پنجم قیمت، شهرداری از مردم خریده بود.»
مناقصه انجام عملیات آسفالت، جویسازی و کانالکشی خیابان دروازه طلایی ۲۰ تیرماه برگزار شد، مدت زمان این عملیات را از شروع کار چهار ماه در نظر گرفته بودند، اما بیش از یک سال زمان برای اتمام آن لازم بود.
مسابقۀ تخریب چهارطبقه
در این سالها که پیکان تیز تخریب مدام عمارت چهارطبقه را لمس میکند و اهالی شهر نسبت به تخریب آن حساس شدهاند، تیرماه ۱۳۵۱ معتمدی، شهردار وقت مشهد، صحبت از طرحی به میان آورد که شاید بتواند دوستداران معماری ایرانی را متقاعد کند، او میگوید: «طرحی که برای خیابان دروازه طلایی در نظر گرفته بودند در شانگهای وجود داشته، با این حال طرحی بر مبنای معماری سنتی تهیه خواهد شد. شهرداری از مهندسین دعوت کرده تا طرحی برای این خیابان جدید مشهد تعریف کنند که در دنیا بینظیر باشد. خیابان دروازه طلایی باید سمبل مشهد شود مانند برج ایفل پاریس.»
او همچنین از برگزاری مسابقهای برای طراحی نمای این خیابان سخن میگوید. خبر برگزاری این مسابقه یک ماه بعد (۱۸ مرداد ۱۳۵۱) با تعیین جایزه ۱۵۰ هزار ریال برای نفر اول در روزنامه خراسان منتشر میشود. این در حالی است که دیگر بلدوزرها به چهارطبقه رسیده بودند. اواخر بهمن ماه ۱۳۵۱ روزنامه اطلاعات مینویسد، عمارت چهارطبقه به «لقمه تعارف» تبدیل شده است، او تخریب نشدن آن را به پای کمبود اعتبار، کم کاری شهرداری و نبود متخصص میگذارد.
این لقمه تعارف، بالاخره صبح روز ۲۳ فروردین ۱۳۵۲ برداشته میشود و تا پایان اردیبهشت ماه کاملا از سر راه کنار میرود. زیرا اول خرداد ماه ۱۳۵۲ روزنامه اطلاعات با نشر تصویری از ساختمان دادگستری تیتر میزند: «چهره عدالتخانه مشهد روشن شد» و گزارش میدهد: «این کاخ که در کوچه عدلیه قرار داشت تا کنون با بودن ساختمان بزرگ و قدیمیتر چهارطبقه از نظرها پنهان بود، اما حالا که چهارطبقه تخریب شده چهره آن نمایان شده است.»
افتتاح خیابانی که طلایی نشد
۱۷ اردیبهشت ماه ۱۳۵۲ و کمتر از یک ماه پس از این تخریب تلخ، هماهنگیهای لازم با سازمانهای آب و برق و گاز و مخابرات برای اتمام لوله و کابلکشیها به عمل میآید تا روند آسفالت خیابان اجرایی شود.
سرانجام پس از پنج سال انتظار طلسم خیابان «دروازه طلایی» مشهد شکست و این خیابان مورد بهرهبرداری قرار گرفت
عمدتا وقتی مسئولان بلندپایه را به بازدید یک پروژه میبرند که آن پروژه به حد قابل قبولی از پیشرفت رسیده باشد، اما مردادماه این سال در حالی وزیر وقت کشور از پروژههای عمرانی این خیابان بازدید میکند که حتی نام «خیابان دروازه طلایی» به مکالمات شهری وارد نشده است. برای مثال در انتشار فهرست داروخانههای کشیک روز جمعه شهریورماه ۱۳۵۲ در ذکر آدرس داروخانه شاهرضا نام این خیابان آمده است، اما تا روزهای پایانی تابستان سال بعد (۱۳۵۳) هنوز ساخت خیابان دروازه طلایی ادامه دارد.
۲۹ شهریور ماه ۱۳۵۳ هم با وجود اینکه خیابانهای فرعی آن آسفالت نشده و ایمنسازیاش نیز کامل نیست، پس از آسفالت دو باند خیابان اصلی، مسئولان خیابان دروازه طلایی را افتتاح میکنند. روزنامه اطلاعات در این روز مینویسد: «سرانجام پس از پنج سال انتظار طلسم خیابان «دروازه طلایی» مشهد شکست و این خیابان مورد بهرهبرداری قرار گرفت. خیابان دروازه طلایی ۹ هزار و ۴۰۰ مترمربع مساحت دارد و دارای دو باند است. هر یک از باندها ۹.۷۵ متر عرض دارد.
گرچه نزدیک به پنج سال از تاریخ تخریب ساختمان «چهارطبقه» میگذرد، اما هنوز فقط آسفالت اساسی خیابان دروازه طلایی، امتداد خسروی به جهانبانی، پایان یافته است. مردم انتظار دارند که شهرداری پیش از شروع فصل زمستان، آسفالت پیادهروهای این خیابان را نیز تمام کند. نکته دیگر آنکه رهگذرانی که از خیابان پهلوی قصد عبور از عرض خیابان دروازه طلایی را دارند به علت نبودن محل و همچنین نبود خطکشی عابرپیاده به ناچار از وسط چهارراه عبور میکنند.»
ماجراهای پس از افتتاح
از این پس همچنان خیابان دروازه طلایی در حال تکمیل است. روزهای پایانی آبانماه ۱۳۵۶ پانصدمترمربع زمین در اراضی مازاد دروازه طلایی به انجمن استان داده میشود. این موضوع خود گواه آن است که تا این زمان، هنوز تمامی اراضی این خیابان به فروش نرفته و ساختوساز در این خیابان تا یک سال قبل از انقلاب اسلامی هنوز در جریان بوده است.
یک گزارش جالب توجه درباره آپارتماننشینی در مشهد در روزنامه ۱۶ مهر ۱۳۵۴ کیهان چاپ شده که در آن، ضمن اشاره به از دست رفتن چهارطبقه از آپارتمانهای در حال ساخت دروازه طلایی هم یادکرده است.
براساس این گزارش بزرگترین آپارتمان مشهد که چهارده طبقه داشته و ارتفاعش نیز پنجاه متر بوده است، قرار بوده در دروازه طلایی ساخته شود، اما با وقوع انقلاب اسلامی و پس از آن در جنگ تحمیلی و تغییر اولویتهای مدیران جدید به خاطر کمبود بودجه درآن دوران، دیگر به انجام نمیرسد و تنها افسوس از میان رفتن چهارطبقه با مشهدیها باقی میماند.
* این گزارش یکشنبه ۲۹ شهریورماه ۱۴۰۵ در شماره ۴۸۶۱ روزنامه شهرآرا صفحه تاریخ و هویت چاپ شده است.
لینک کوتاه
آوا و نمــــــای شهر
