خیابان ارگ، آوردگاه سنت و مدرنیته بوده است

مایه گشتنِ چرخ تاریخ، فراموشی و تغییر است. فراموشی روزگاران گذشته، روزی نو را در برابر ما تصویر می‌کند و تغییرات، فضایی تازه را به رخ می‌کشد. دیروزِ تاریخ هرچند متعلق به زمانی گذشته است، اما هویت من و شما را تعیین می‌کند. در این میان مکان‌ها هم هستند که هویتی خاص دارند.

با عنایت به همین موضوع به بازشناسی هویت محلی بخشی از خیابان امام خمینی که پیش از این به نام «ارگ» شناخته می‌شد و حوالی این خیابان در لابه‌لای خاطرات شخصی و یادمانده‌های مختلف افراد می‌پردازیم.

در این مسیر همراهی پژوهشگر تاریخ شفاهی مشهد، استاد جمشید قشنگ - متولد ۱۳۴۷ در کوچه کارون- همراه با بخشی از اسناد کتابخانه‌ای که در اختیار نگارنده قرار دارد کمک‌رسان تدوین این گزارش است. واضح است گفته‌ها و ناگفته‌های خیابان ارگ مشهد بسیار بیشتر از حجم کلمات و جملاتی است که در این ۲ صفحه درج شده و موضوعی سترگ برای پژوهش در تاریخ مشهد است.

معرفی پژوهشگر

به تعبیری در گذری که به ۵ کوچه نامدار مشهد قدیم می‌رسید به دنیا آمدم. کوچه‌ای با نام اسبق، حوض شیر (بعد‌ها کارون نامیده شد) از سویی به بن‌بست صاحب‌الزمان می‌رسیدیم و راه دیگری هم بود که به کوچه‌های مشاق و باغ سنگی هدایت می‌شدیم.

کوچه زردی، خیابان سنایی و کوچه دکتر شیخ هم دیگر راه‌های منشعب به محل زندگی قدیمم بود.

تحصیل‌کرده رشته تاریخ هستم و عنوان پایان‌نامه‌ام مشهد و کودتای ۲۸ مرداد است. اولین تحقیق مستقل در این‌باره در همین پایان‌نامه منتشر شده است و اتفاقاً خاطراتی از خیابان ارگ در همان سال‌ها هم در پایان‌نامه‌ام درج شده است. کتابی هم دارم که ثمره سال‌ها پژوهشم است و هم‌اکنون در دست چاپ است درباره شخصیت اسطوره اخلاق؛ دکتر مرتضی شیخ.

چرا چهارطبقه؟

بخشی از وجه‌تسمیه‌هایی که محلات و کوچه‌های مشهد با آن نام‌گذاری شده‌اند، فراموش شده است، اما برخی نه. خوشبختانه چهارطبقه جزو گروه در یاد مانده است چراکه ماجرایش چندان قدیمی هم نیست و به دوران پهلوی اول می‌رسد.

چهار طبقه نام ساختمانی است با همین تعداد طبقات که در سال ۱۳۰۷ خورشیدی (به روایتی هم سال ۱۳۰۵)، هم‌زمان با احداث خیابان ارگ در مشهد ساخته شده است.

به احتمال زیاد تا آن زمان ساختمانی چهار طبقه لااقل به شکوهمندی ساختمانی چهار طبقه در خیابان ارگ در مشهد قدیم ساخته نشده بود. این ساختمان با چهار طبقه نما و بهارخواب‌های کوچک خودنمایی می‌کرد.

ساختمان چهار طبقه مشهد، ۴۱ سال بعد از ساخته شدن، با نیت گسترش خیابان‌کشی‌های شهر و احداث خیابان دروازه طلایی تخریب شد و عمر فیزیکی آن به پایان رسید. هرچند هنوز بزرگ‌سالان و بخشی از میان‌سالان مشهد نام آن را در یاد دارند.

کاربرد آن بر اساس آنچه در منابع آمده رستوران، سالن تئاتر و در اواخر عمر این بنا اداره فرهنگ آن زمان بوده است.

دروازه طلایی از کجا تا کجاست؟

ابتدای خیابان مدرس که امروزه با ساختمان بنیاد شهید شروع می‌شود و تا چهارراه مدرس امتداد پیدا می‌کند به دروازه طلایی مشهور بوده است.

پژوهشگر تاریخ شفاهی به خاطرات شخصی خودش از خیابان دروازه طلایی اشاره می‌کند و می‌گوید: برای هرکسی موقعیت خیابان‌ها به‌حسب علاقه‌اش متفاوت است. من که در آن سال‌ها نوجوان بودم نکته ویژه این خیابان نوساخته همان زمین‌های خالی‌اش بود که در عمل تبدیل شده بود به زمین فوتبال.

او از تیم فوتبالی که نامش هنوز در یاد بزرگ‌سالان است نام می‌برد و می‌گوید: در کوچه پس‌کوچه‌های آن حوالی جمله‌ای مشهور دیوارنویسی شده بود؛ «تیم عقاب طلایی آماده مسابقه است». این تیم را هیچ‌وقت من ندیدم و می‌گفتند در همین زمین خیابان دروازه طلایی بازی می‌کرد.

در دانشنامه مشهد درباره خیابان دروازه طلایی نوشته شده است: در دوره پهلوی دوم خیابان دروازه طلایی (مدرس) بازگشایی شد و سه‌راه منتهی به خسروی به چهارراه مبدل شد.

در خیابان دروازه طلایی به‌جز یک باغ مربوط به دوره پهلوی اول، بقیه ساختمان‌ها جدید و بر اساس طرح پیاده‌رو‌های مسقف بنا شده‌اند. این باغ قدیمی که در دهه ۸۰ بازسازی شد در اصطلاح فرهنگ‌سرای بهشت نامیده می‌شود که از طرفی به بازار جنت راه دارد.

اماکن رسمی در محدوده خیابان ارگ؟

به‌تدریج در این محدوده اداره‌های رسمی پیدا شد و حتی شاید بتوان گفت عمر و سابقه این اداره‌ها به پیش از جانمایی خیابان دروازه طلایی برمی‌گردد. نمونه‌اش هم همین دادگستری معروف است که در چهارراه مدرس فعلی و یا چهار طبقه واقع شده است. همان‌جا پیش از خیابان دروازه طلایی، کوچه‌ای به نام عدلیه بوده است که خود گویای این نکته است که سابقه حضور محاکم قانونی در این منطقه است.

علاوه بر دادگستری که در ابتدای چهارراه مدرس و تقاطع خیابان ارگ واقع شده است می‌توان به ادارات و مراکز رسمی دیگری در این خیابان اشاره کرد که خود باعث مرکزیت این خیابان شده بود. وجود شعبه مرکزی بانک ملی، اداره پست ناحیه ۳، اداره دارایی و هلال‌احمر در خیابان ارگ از اماکن رسمی آن دوره بود که کماکان در این خیابان به ارائه خدمات می‌پردازند.

از دیگر اماکن رسمی می‌توان به کنسولگری پاکستان که در دوره پهلوی کنسولگری انگلستان بوده است، اشاره کرد. دکتر مصدق، در دوره نخست‌وزیری‌اش دستور تعطیلی همه کنسولگری‌های انگلستان را می‌دهد. بعد‌ها کنسولگری پاکستان در این مکان قرار می‌گیرد. سر آخر می‌توان به زندان مشهد که در خیابان جم و درست دیوار به دیوار اداره دارایی است، اشاره کرد.

ارگ، آوردگاه سنت و مدرنیته

پژوهشگر تاریخ شفاهی مشهد به نحو اختصاصی درباره سابقه خیابان ارگ مشهد که امروز به نام خیابان امام خمینی نامیده می‌شود، پژوهش کرده است.
او می‌گوید: خیابان ارگ داستان‌های زیادی دارد و عموم مردم مشهد حتماً بنا به دلایل مختلف به آنجا سری زده‌اند.

شاید معروف‌ترین موقعیت مکانی در خیابان بزرگ ارگ، همان «باغ ملی» است که ازجمله وقفیات مرحوم ملک بوده است. باغ ملی، میعادگاه اشخاص مختلفی بوده است که در میان آنان شاعران و شخصیت‌های اجتماعی مختلفی را می‌توان نام برد و در خاطرات شخصیت‌های مختلف مشهدی نام باغ ملی تکرار می‌شود.

از رویداد‌های فرهنگی باغ ملی می‌توان به نمایشگاه آثار هنرمندی به نام صفاری اشاره کرد. او در سال ۱۳۵۴ اولین نمایشگاه از آثار خود را که از اندازه طبیعی بزرگ‌تر بودند با همکاری دانشگاه فردوسی در محل باغ ملی شهر مشهد
برگزار کرد.

این خیابان، کارکرد‌های مختلفی برای مردم مشهد داشته است که شادی قابل تصورترین آن برای عموم مردم از هر صنف و موقعیت اجتماعی و مالی، محدوده زیبا برای قدم زدن بوده است. به‌هرحال این خیابان بزرگ نه مانند کوچه‌های تودرتوی قدیمی، موقعیتی ویژه برای پیاده رفتن در اختیار مردم قرار می‌داد.

پژوهشگر فرهنگ‌عامه در ادامه به رقابت سنت و مدرنیته در این خیابان اشاره می‌کند و می‌گوید: خیابان ارگ، آوردگاه سنت و مدرنیته بوده است. خیابان ارگ در دوره پهلوی اول و به‌ویژه دوم، نشان تجدد است. اصطلاح‌هایی مثل حالایی‌ها و امل‌ها مدام در این خیابان رد و بدل می‌شد.

صرف حضور آدم‌هایی که به‌اصطلاح گروه سنتی، «حالایی» نامیده می‌شدند و آمدوشد آن‌ها در این خیابان از مقولاتی بود که باعث می‌شد طبقات فرودست‌تر ولو برای دیدن این افراد هم که شده به خیابان ارگ بیایند.

هنر هفتم در ارگ

جمشید قشنگ می‌گوید: خیابان ارگ دارای سینما‌های متعددی بوده است که به‌جرئت می‌توان گفت هیچ منطقه مشهد دارای این تعداد سینما نبوده است. از چهارراه مدرس به‌طرف ساختمان دارایی که پیش برویم از سمت راست خیابان اولین سینما، «ایران» نام داشت. اندکی جلوتر، سینما هما برپا بود.

بعد از باغ ملی به ۲ سینمای «کریستال» و «متروپل» می‌رسیم. بعد از سینما هم سالنی در ساختمان هلال‌احمر بود که هم میزبان برگزاری تئاتر بود و هم سینما. معروف به سینما «شیر و خورشید». در همان حوالی سینما مولن رژ هم بود. اگر از سمت میدان ده دی (سوم اسفند) به‌طرف چهارراه مدرس برگردیم شاهد سینما‌های دیگری هم بودیم.

اولین آن سینما سعدی بود و سپس به کوچه سینما آسیا می‌رسیم. نزدیک به چهارراه مدرس ۲ سینمای دیگر هم وجود داشته است. در خیابان خسروی هم که در آن نزدیک است، تئاتر گلشن بوده است. از سینما آریا (قدس امروزی) در خیابان جم، نزدیک به خیابان ارگ هم باید نام برد.

تعداد زیاد سینما‌ها برای عموم مردم جالب بود. سینما‌های این خیابان بیشتر فیلم‌هایی عامه‌پسند پخش می‌کردند. صحنه‌های تجمع مردم در برابر سینما‌های خیابان ارگ، توصیف پذیر نبوده است.

بازار مدرن آن روزگاران

در کنار سینما به نحو سنتی همیشه کافه‌هایی چه در بیرون و چه داخل سینما بوده است که خوراکی عرضه می‌کردند. رونق فروشگاه‌های خوراکی به‌واسطه سینما‌های متعدد خیابان ارگ خود یکی دیگر از جاذبه‌های خیابان ارگ بوده است که باعث کنشی بوده که می‌توان از آن به «گردش عصرانه و شبانه در خیابان ارگ» یاد کرد. کافه چمن و چندین قنادی در این خیابان وجود داشتند.

در این میان باید به فروشگاه‌های سطح بالایی اشاره کرد که در خیابان ارگ وجود داشته است و بعضاً نیز ادامه کار می‌دهند.

در ابتدای این خیابان مغازه لوکس‌فروشی پررونقی وجود داشت. طلافروشی‌های متعدد، کفاشی‌های عرضه‌کننده مد روز و همچنین لباس‌فروشی‌ها و ساعت‌سازی‌ها از دیگر جاذبه‌های خیابان ارگ بود که افراد را برای دیدن و خیابان‌گردی و بعضاً خرید به این خیابان جذب می‌کرده است.

متدین‌ها و خیابان ارگ

حضور متدین‌ها هم در این خیابان در تقابل با افرادی که تقید چندانی به شرعیات نداشتند، نمود داشته است. در این‌باره پژوهشگر تاریخ شفاهی، به ماجرا‌هایی کمتر شنیده شده، اشاره می‌کند و می‌گوید: در تهران و قم گروهی به نام فدائیان اسلام بودند که مبارزات اسلامی داشتند. شاخه این گروه در مشهد به نام مبارزان اسلام نامیده می‌شدند. این‌ها خواستار رفتار‌هایی مناسب شأن مشهد و مطابق امور شرعی در دوره پهلوی بودند.

در نوبتی نامه‌ای رسمی به شهربانی می‌نویسند و خواستار تعطیلی سینما‌های خیابان ارگ در ۲ ماه محرم و صفر می‌شوند. صاحبان سینما‌ها می‌گویند ما چگونه مزد کارگران و خدمه‌مان را بدهیم؟ این گروه می‌گویند سینما‌ها باید تعطیل شود و ما مزد بیشتری برای این ۲ ماه به آن‌ها می‌دهیم. شنیده شده ۲۰ نفر که شناسنامه‌هایشان را همراه داشتند با شیشه‌های بنزین به شهربانی می‌روند و می‌گویند یا سینما‌ها را در این ۲ ماه می‌بندید یا خودمان آن‌ها را می‌بندیم! و اتفاقاً موفق می‌شوند.

این نکته نیز کاملاً مشهود است که خانواده‌های متدین سعی می‌کردند در خیابان ارگ حضور نداشته باشند. در خاطرات شفاهی مردم مشهد بار‌ها شنیده شده است که اگر نوجوانی از خانواده‌های مذهبی در این محدوده دیده می‌شد و خبرش به خانواده‌اش می‌رسید، حتماً برخوردی شدید با او می‌کردند. همچنین افرادی هم بودند که اول سینما می‌رفتند و فیلم‌های بعضاً آن‌چنانی آن دوره را می‌دیدند و بعد احساس گناه و پشیمانی می‌کردند و از آنجا مستقیم به حرم می‌رفتند و توبه می‌کردند.

یهودی‌ها و خیابان ارگ

در مشهد دوران پهلوی اقلیت یهودی ساکن بودند. آنان از سال‌های دور در خیابان عیدگاه مشهد حضور داشتند. در دوران پهلوی به‌تدریج بخشی از تاجران یهودی به خیابان ارگ و جنت که نزدیک آن است، کشیده شده و در آنجا ساکن می‌شوند. واضح است که فضای کمتر سنتی این خیابان در مقایسه با عیدگاه که در نزدیکی حرم مطهر بود، امکان بیشتری برای حضور و نمود اجتماعی به آنان می‌داد.

خیابان ارگ را می‌توان خلاصه تجددخواهی دستوری در دوره پهلوی دانست. خیابانی که البته در نضج و توسعه انقلاب اسلامی و مخالفت با رژیم پهلوی مؤثر بوده است. کارکرد‌های این خیابان در دوران انقلاب اسلامی نیز همچنان در خور پژوهش و دقت است.





این گزارش سه شنبه ۱۳ آذر ۱۳۹۷ در شماره ۳۱۳ شهرآرامحله منطقه ۸ چاپ شده است.