کوچه حر ۷۶ از آن کوچههای طولانی و قدیمی است. ابتدای آن با پیادهروهای خاکی آسفالتنشده شروع میشود و انتهای آن هم میخورد به زمینهای خالی آستان قدس. در میانه کوچه، اما سه مدرسه با فاصله کم ساخته شده است.
بافت عجیب و کوچههای تودرتوی معبر طبرسی شمالی 46 خود اهالی را خیلی وقتها سر درگم میکند؛ چه برسد به یک غریبه! ساکنان میگویند این بافت محصول ساختوساز مردم در زمینهای کشاورزی قدیم است و برای زندگی مناسب نیست اما به آن خو گرفتهاند. چهارمتری سجاد و کوچه شهید شاهانی نام قدیم این معبر است که حالا به واسطه مجاورت با ایستگاه قطار شهری، بین عموم مردم به کوچه قطار شهری مشهور است.
کوچه مولوی شمالی در محله صاحبالزمان(عج) واقع شده است. سکونت «عبدالحمید مولوی» باستانشناس و خراسانشناس بنام در این کوچه باعث شده است نامش روی پلاک آن ثبت شود. مولوی شمالی از یکسو به خیابان سناباد و از سوی دیگر به خیابان صاحبالزمان(عج) منتهی میشود. به گفته قدیمیها تا 60سال قبل کوچه مولوی سرتاسر زمینهای باغی بوده است که بهمرور مردم در آن ساکن شدند. آب نهر گناباد در زمینهای باغی این محدوده روان بوده است. صنعت برق بعد از دهه40 به این کوچه آمد و کمکم آبادانی در آن شکل گرفت.
کوچه دانشجو5 از معابر فرعی منطقه11 است که با سرسبزی و زیبایی شروع میشود و در انتها هم به یک فضای سبز ختم میشود. در این معبر فرعی فضاهای آموزشی مختلفی قرار دارد؛ از مؤسسه آموزش فنی و حرفهای تا مدارس خصوصی و مراکز آموزش زیبایی آقایان و بانوان در این معبر فعالیت میکنند. وجود این مراکز آموزشی و همچنین فعالیت بازار محله دانشجو در این معبر و معابر اطراف سبب افزایش ترددها در این کوچه شده است.
پس از پنج سال تملک و تخریب صدها خانه، عملیات اجرایی از سال1380 آغاز شد. با پیشرفت این خیابانکشی، اولینبار ساخت تونل انرژی در غرب آسیا مطرح شد که شروعش در سال1384 از همین محل بود. درنهایت پس از یازده سال این خیابان در سال1386 به طول حدود هشتصد متر افتتاح شد که خیابان وحدت را به طبرسی و شهیدنوابصفوی وصل میکند.
اینجا کتابهای ادبیات، متون کلاسیک، تاریخ، شعر و اندیشه، باغ کتاب سمیعیاند که سالها زمان گذاشته و هزینه کرده است تا 10هزار جلد کتاب را در کنار هم داشته باشد.
مهمانان این باغ هم بزرگانی چون دکتر جعفریاحقی و استاد علی دهباشی و استادان دیگر دانشگاهها هستند که حتی برای تحقیقات هم میتوانند از این فضا بهرهمند شوند. شاید همیشه به یک اندازه از حقوقش برای تهیه این کتابها هزینه نکرده باشد اما میگوید هیچگاه 100 در 100 درآمدم را صرف خرید کتاب نکردهام چون این را ظلم به خانوادهام میدانم.
محله ای که خود در طول زمان هر روز کوچک تر از دیروز خود شده است آن چنان که در سده معاصر نه تنها با ایجاد خیابان و میدان طبرسی، بخشی از آن به محله «چهارسوی نوغان » تبدیل می شود، بلکه محلاتی چون «ته پل محله»، «جوادیه»،«حمام باغ»، « تکیه علی اکبری ها» و « بهاء التولیه» نیز از آن جدا می شوند تا به این ترتیب، امروز از آن محدوده وسیع تنها یک کوچه بزرگی معروف به راسته نوغان(حدفاصل میدان طبرسی و خیابان آیت الله کاشانی که از یک سو نوغان و از دیگر سو آیت ا لله کاشانی 6 خوانده می شود) باقی بماند.
خانهها ساخته میشوند و خانوادهها برای سکونت به اینجا میآیند و کوچه هم آباد میشود. نزدیکبودن آن با حرم مطهر رضوی، سالها پیش زائران عاشق اهل بیت(ع) را وسوسه میکند که در آن هیئتشان را بنا کنند. مراسم مذهبی چهار هیئت یتیمان حضرت زهرا(س)، بیتالعباس، هیئت ابوالفضلی بشرویه و هیئت ابوالفضلی روستای نوزاد بیرجند در این کوچه کوچک حال و هوای معنوی به آن بخشیده است.
فقط یک هفته از تاج گذاری آخرین شاه قاجار در 29تیر سال 1293خورشیدی گذشته بود که جنگ جهانی اول در اروپا شروع شد و سایه سنگین آن آسمان ایران را با وجود اعلام بی طرفی، سنگین کرد.
کوچه برادران شهید محسنزاده7 به علت بوستان و فضای سبزی که در این معبر است تابستان و زمستان خوش آبوهوایی دارد و پاییز آن لطف دیگری. اهالی از کنار پاییز تماشایی این کوچه نمیتوانند راحت بگذرند. قدیمیهای محله میگویند برخی از زمینهای این محدوده موقوفه بیبیجان جان است که اهالی باید بابت آن به اوقاف اجاره بدهند. دسترسی به این معبر از خیابان شهید بابانظر42 است و یکی از مهمترین مزیتهایش همسایگی با ساختمان بزرگ شهرداری منطقه است.
کوچه شهید مولایی در خیابان مجد28 حدود 50سال قبل به کوچهباغهای سیدی معروف بوده است. زمینهای باغی که ظاهرا متعلق به شخصی به نام سیدی بود علت این نامگذاری است. این کوچه را سراسر باغهای انگوری، سیب و هلو تشکیل میداد. «باغهای غلامحسیناحمد»، «حاج ممدقندی» و «دکتر ثقهالاسلام» از این جمله بود. این کوچه را به نام این باغها هم میشناختند.
خیابان مهران25 از معابر فرعی و البته کمجمعیت محله دانشجوست. این خیابان مجموعههایی از قبیل فضاهای ورزشی، دانشگاه و اراضی آستان قدس رضوی را در خود جای داده است و به همین دلیل بناهای ساختهشده و ساکنان آن زیاد نیستند، البته این موضوع سبب شده است حاشیه این معبر تبدیل به یک پارکینگ مناسب برای دانشجویان و ورزشکاران شود.
کوچه شهیددرودی20 قدمتی شصتساله دارد. شکلگیری و مسکونیشدن این خیابان در نخستین سالهای دهه شصت اتفاق افتاد. بهدلیل وجود قبرستان قدیمی محله در آن، از قدیم به کوچه قبرستان معروف شده است.به گفته قدیمیهای محله، اولین کسی که در این گورستان دفن شده، کارگر غریبی بوده که برای کار به مشهد آمده و روی زمینهای کشاورزی ارباب بحرآباد کار میکرده است. این کارگر از دنیا رفت و به دستور بیبیبیگم حبیباللهی، همسر ارباب بحرآباد، او را در زمین کشاورزی (قبرستان کنونی) دفن کردند. از 10 سال پیش دفن غیر بومی ها در این قبرستان ممنوع است .
به جرئت میتوان گفت این اولین بار در یک دهه گذشته است، که خانه تاریخی پریشانی را میتوان بدون خاک و نخاله و زباله دید. این بنا که سالها در اجاره زوار بوده است، حالا حوض حیاطش از زیر خاک بیرون آمده است.
کوچه امامت28 یکی از معابر فرعی محله آزادشهر است که انتهای آن به معبر جلالآلاحمد27 متصل میشود. البته از انتهای این معبر فقط رفتوآمد عابران پیاده ممکن است. بهواسطه رونق بازار آزادشهر، بسیاری از مغازههای این معبر فرعی هم فعال هستند. در میان کسبه این کوچه حضور خیاطان پررنگتر است. این خیاطان علاوه بر دوخت لباس، اصلاح اندازه لباسهای نو شهروندان را هم انجام میدهند.
خیابان حجاب17 در محله رازی واقع شده و مزین به نام شهیدحسین هریری است. این خیابان در سیر تاریخی شهر مشهد تا سال1365 جزو محدوده شهری محسوب نمیشد، اما پس از آن بهتدریج وارد بافت شهری شد. از ویژگیهای این خیابان میتوان به تراکم جمعیت و سکونت خانوادههای رزمندگان دفاعمقدس اشاره کرد که باعث فعالشدن برنامههای فرهنگیومذهبی مساجد شده است. وجود کاربریهای مذهبی، فضای سبز، آموزشی و ورزشی باعث شده است تا گروههای سنی گوناگون و خانوادههای بسیاری به این محدوده جذب شوند و مرکز محلهای امن با حضور اهالی در همه ساعات روز به وجود آورده است.
کوچه رضویها یکی از کوچههای قدیمی محله کاشانی است که در خیابان توحید قرار دارد. بیشتر ساکنان اولیه این کوچه از خاندان ساداترضوی بودهاند. وجهتسمیه کوچه هم از نام همانها وام گرفته شده است. خاندانی چون آلداوود، تحویلدار، رضوانی و... .یکی از قدیمیهای محل به «باغ هشتآباد» در ابتدای این معبر اشاره میکند که زمین آن متعلق به آستان قدسرضوی بوده است.این کوچه از آن دست معابری بوده که تا 50سال قبل چند یخدان داشته و مردم برای تأمین آب آشامیدنی زمستان و یخ تابستان از آن استفاده میکردند.
خیابان محمدیه18 راه اتصال بین بولوارهای محمدیه و سجادیه است که به نام شهید حسین تقیزاده نامگذاری شده است. این معبر سبب دسترسی راحتتر ساکنان مجتمعهای پرشمار حدفاصل سجادیه27تا31 به معابر اصلی شده است. البته علاوهبر تردد ساکنان مجتمعها بیشترین رفتوآمد در این مسیر از سوی دانشجویان و استادان دانشگاه انجام میشود.
کوچه لادن7 بخشی از محله اقبال است. در سیر تاریخی شهر مشهد این معبر تا سال1365 جزو محدوده شهری محسوب نمیشد و بنیان آن از اواخر دهه60 بنا شده است. این معبر با داشتن کاربریهای مذهبی، فضای سبز و تجاری، پای اهالی را به این محدوده باز کرده و برای مرکز محلهبودن بافتی مستعد است. کوچه لادن7 از بولوار لادن آغاز میشود و به سبب معابر بههمپیوسته تا محله اقبال امتداد دارد.
از لحاظ موقعیت جغرافیایی این مکان در نزدیکی مراکزی مانند بازار بزرگ اطلس و پمپ بنزین و پایانه مسافربری امام رضا(ع) قرار گرفته است. آنطور که اهالی محله میگویند تا قبل از پیروزی انقلاب بهواسطه قرارگیری میدان «ضد» خیابان اصلی که در حال حاضر امام رضا(ع) است به نام ضد شناخته میشد و خیابانهای منشعب هم به نام اول ضد، دوم ضد نامگذاری شده بود. این خیابان هم به نام بیست و یکم ضد شناخته میشد.