خانه تاریخی داروغه در محله پایینخیابان، راسته حوض مسگران، راسته بهادرخان یا شهید سالاریمقدم، کوچه یوسفخان واقع شده است.
محله
پایین خیابان
محله پایین خیابان به دستور شاهعباس اول صفوی بهطول یک کیلومتر از حرم مطهر تا دروازه پایینخیابان ایجاد شد. از آنجا که بخش انتهایی خیابان اصلی شهر در این محله قرار داشت، مردم مشهد به این محله «ته خیابون» میگفتند. اکنون بسیاری از هتلهای معروف مشهد در پایین خیابان قرار دارد.
درودیوار کاهگلی سرای تاریخی احمدیانیزدی در محاصره ساختمانهای بلند و نوساز است و بیشتر غرفههای طبقه دوم آن بهدلیل مرمتنشدن رو به خرابی رفتهاند.
محمد خرسندی، همه حرفش این است که دهها برابر سختیای که او دیده، خانوادهاش بهویژه همسرش چشیده است که ۷۷ ماه تنها روزگار گذرانده است.
قرائتخانه مسجد حاجآخوند با مساحت ۵۰ متریاش، هر روز میزبان جوانانی است که درسخواندن در مسجد را به کتابخانههای عمومی ترجیح دادهاند.
تاریخچه خانه تاریخی احمدیان بهعلت نبود کتیبه، چندان روشن نیست، اما باتوجهبه مستندات شفاهی و شیوه معماری آن میتوان گفت که قدمت این خانه به دوره پهلوی اول میرسد.
قدیمیها میگویند تا چندین سال پیش کتبیههایی در انبار بود که ثابت میکرد آبانبار وقف نوادگان میرزا علی اصغر الحسینی است، اما آنچه در کتب تاریخی آمده است، ساخت بنا را به نخستین سال سلطنت شاه عباس منسوب کرده است.
مدرسه مکرم اولین موقوفه محمود مکرم واقف مشهدی بود که در سال ۱۳۳۰ در محله عیدگاه بنا شد. او در طول ۷ سال دو مدرسه دیگر نیز ساخت.
محمود ضرابی، دربان قدیمی محله عیدگاه، سومین نسل از خانواده عطارباشیهای معروف مشهد است. او برایمان از زمانی میگوید که صابونپزهای اول محله عیدگاه دروازهداران مشهد بودند.
خانه تاریخی آل سیدان- معروف به سیدان- به دلیل پرشدن چاههای جذبیاش در بارندگیهای پاییز و گودبرداری غیر اصولی پروژه پشت خانه فروریخت.
ما مشهدیهای قدیم میگوییم کرسیچه خوانی و بعضیها میگویند چهارپایه خوانی. آن زمان تکیه قنادها این مراسم را در محرم و صفر برگزار میکرد.
آنچه در طول صد سال موجب شده نقل مسجد موسیبن جعفر (ع) در میان مردم مشهد دهان به دهان بچرخد، سفرههای نذری ریشهدار آن در چهارشنبهها است.
قصه ۳۴ ساله سفرهیزدیهای مقیم مشهد که در روز اربعین ۲ هزار کیلوگرم برنج میپزند.
حاج آقاجان، ملاک بزرگ نوغان قدیم بود که در اواخر دوره قاجار به واسطه هنر و اعتبار فامیلیاش با دربار و همچنین مهربانی و دست خیرش در نزد مردم بسیار محبوب بود.
حاجآقای رحیمیان که دفتر کار و تجارتش در کاروانسراهای پایینخیابان بود، حسینیه فعلی رحیمیان را از داروغه مشهد خرید.
علی هزاره، تخریبچی تیپ ۲۱ امامرضا (ع) که سال ۱۳۶۲ قهرمان آموزشگاههای فوتبال کشور شده بود، شاخه گل قرمزی به همسر داد و گفت اگر برگردم، با همین قطار من و تو به کربلا میرویم. او رفت و هیچوقت فرزندش را ندید.
مالک اولیه خانه تاریخی محمدیه «صراف» نامی بوده است که اطلاعات زیادی درباره شغل و موقعیت وی دردسترس نیست. حدود ۸۰ سال پیش آقای محمدی این منزل را خرید و تاکنون نیز مالک این منزل در اینجا ساکن است.
مهمترین ویژگی خانه تاریخی ناظران وسعت زیاد و قدمت آن است. از ویژگیهای بارز خانه تاریخی ناظران موقعیت قرارگیری آن در سایتی باارزش و راسته تاریخی بین عباسقلیخان تا خیابان نواب صفوی ۱۱ است.
آجرهای نقشدار در نمای بنای خانه تاریخی پریشانی و شیوههای اجرای متنوع آنها، نشانگر ذوق سرشاری است که هنرمند معمار در اجرای ساختمان بهکار گرفته است
خانه اردکانیان دارای دو قسمت تابستاننشین در جنوب و زمستاننشین در شمال است. در قسمت زمستاننشین پهنای اتاقها کم است و علتش این است که آفتاب تا انتهای عمق اتاق نفوذ کند.
وقفنامه تکیه کرمانیها را غلامرضا بابای کرمانی در هفدم رمضان ۱۲۶۲ ق. نوشته است. او علاوه بر حسینیه یک باب حیاط متصل به حسینیه و دو دکان یکی علافی و دیگری صباغی در کنار حسینیه را برای عزاداران سیدالشهدا وقف کرد.